VALERI MAXIMI FACTORVM ET DICTORVM MEMORABILIVM LIBER VI

Præf.

Vnde te uirorum pariter ac feminarum præcipuum firmamentum, Pudicitia, inuocem? tu enim prisca religione consecratos Vestæ focos incolis, tu Capitolinæ Iunonis puluinaribus incubas, tu Palatii columen augustos penates sanctissimumque Iuliæ genialem torum adsidua statione celebras, tuo præsidio puerilis ætatis insignia munita sunt, tui numinis respectu sincerus iuuentæ flos permanet, te custode matronalis stola censetur: ades igitur et ⟨re⟩cognosce quæ fieri ipsa uoluisti.

6.1.1

Dux Romanæ pudicitiæ Lucretia, cuius uirilis animus maligno errore fortunæ muliebre corpus sortitus est, a ⟨Sex.⟩ Tarquinio regis Superbi filio per uim stuprum pati coacta, cum grauissimis uerbis iniuriam suam in concilio necessariorum deplorasset, ferro se, quod ueste tectum adtulerat, interemit causamque tam animoso interitu imperium consulare pro regio permutandi populo Romano præbuit.

6.1.2

Atque hæc inlatam iniuriam non tulit: Verginius plebei generis, sed patricii uir spiritus, ne probro contaminaretur domus sua, proprio sanguini non pepercit: nam cum App. Claudius decemuir filiæ eius uirginis stuprum potestatis uiribus fretus pertinacius expeteret, deductam in forum puellam occidit pudicæque interemptor quam corruptæ pater esse maluit.

6.1.3

Nec alio robore animi præditus fuit Pontius Aufidianus eques Romanus, qui, postquam conperit filiæ suæ uirginitatem a pædagogo proditam Fannio Saturnino, non contentus sceleratum seruum adfecisse supplicio etiam ipsam puellam necauit. ita ne turpes eius nuptias celebraret, acerbas exequias duxit.

6.1.4

Quid P. Mænius, quam seuerum pudicitiæ custodem egit! in libertum namque gratum admodum sibi animaduertit, quia eum nubilis iam ætatis filiæ suæ osculum dedisse cognouerat, cum præsertim non libidine, sed errore lapsus uideri posset. ceterum amaritudine pœnæ teneris adhuc puellæ sensibus castitatis disciplinam ingenerari magni æstimauit eique tam tristi exemplo præcepit ut non solum uirginitatem inlibatam, sed etiam oscula ad uirum sincera perferret.

6.1.5

Q. uero Fabius Maximus Seruilianus honoribus, quos splendidissime gesserat, censuræ grauitate consummatis exegit pœnas a filio dubiæ castitatis et punito pependit uoluntario secessu conspectum patriæ uitando.

6.1.6

Dicerem censorium uirum nimis atrocem extitisse, nisi P. Atilium Philiscum in pueritia corpore quæstum a domino facere coactum tam seuerum postea patrem cernerem: filiam enim suam, quia stupri se crimine coinquinauerat, interemit. quam sanctam igitur in ciuitate nostra pudicitiam fuisse existimare debemus, in qua etiam institores libidinis tam seueros eius uindices euasisse animaduertimus?

6.1.7

Sequitur excellentis nominis ac memorabilis facti exemplum. M. Claudius Marcellus ædilis curulis C. Scantinio Capitolino tribuno pl. diem ad populum dixit, quod filium suum de stupro appellasset, eoque asseuerante se cogi non posse ut adesset, quia sacrosanctam potestatem haberet, et ob id tribunicium auxilium ⟨in⟩plorante, totum collegium tribunorum negauit se intercedere quo minus pudicitiæ quæstio perageretur. citatus itaque Scantinius reus uno teste qui temptatus erat damnatus est. constat iuuenem productum in rostra defixo in terram uultu perseueranter tacuisse uerecundoque silentio plurimum in ultionem suam ualuisse.

6.1.8

Metellus quoque Celer stuprosæ mentis acer pœnitor extitit Cn. Sergio Silo promissorum matri familiæ nummorum gratia diem ad populum dicendo eumque hoc uno crimine damnando: non enim factum tunc, sed animus in quæstionem deductus est, plusque uoluisse peccare nocuit quam non peccasse profuit.

6.1.9

Contionis hæc, illa curiæ grauitas. T. Veturius filius eius Veturii, qui in consulatu suo Samnitibus ob turpiter ictum fœdus deditus fuerat, cum propter domesticam ruinam et graue æs alienum P. Plotio nexum se dare adulescentulus admodum coactus esset, seruilibus ab eo uerberibus, quia stuprum pati noluerat, adfectus querellam ad consules detulit. a quibus hac de re certior factus senatus Plotium in carcerem duci iussit: in qualicumque enim statu positam Romano sanguini pudicitiam tutam esse uoluit.

6.1.10

Et quid mirum, si hoc uniuersi patres conscripti censuerunt? C. Pescennius III uir capitalis ⟨C.⟩ Cornelium fortissimæ militiæ stipendia emeritum uirtutisque nomine quater honore primi pili ab imperatoribus donatum, quod cum ingenuo adulescentulo stupri commercium habuisset, publicis uinculis onerauit. a quo appellati tribuni, cum de stupro nihil negaret, sed sponsionem se facere paratum diceret, quod adulescens ille palam atque aperte corpore quæstum factitasset, intercessionem suam interponere noluerunt. itaque Cornelius in carcere mori coactus est: non putarunt enim tribuni pl. rem publicam nostram cum fortibus uiris pacisci oportere, ut externis periculis domesticas delicias emerent.

6.1.11

Libidinosi centurionis supplicium M. Lætori Mergi tribuni militaris æque ~similis fœdus exitus sequitur. cui Cominius tribunus pl. diem ad populum dixit, quod cornicularium suum stupri causa adpellasset. nec sustinuit eius rei ⟨con⟩scientiam Lætorius, sed se ipse ante iudicii tempus fuga prius, deinde etiam ⟨morte puniuit⟩. naturæ modum expleuerat, fato tamen functus uniuersæ plebis sententia crimine inpudicitiæ damnatus est. signa illum militaria, sacratæ aquilæ, et certissima Romani imperii custos, seuera castrorum disciplina, ad inferos usque persecuta est, quoniam, cuius [uirtutis] magister esse debuerat, sanctitatis corruptor temptabat existere.

6.1.12

Hoc mouit C. Marium imperatorem tum, cum C. Lusium sororis suæ filium, tribunum militum, a C. Plotio manipulari milite iure cæsum pronuntiauit, quia eum de stupro conpellare ausus fuerat.

6.1.13

Sed ut eos quoque, qui in uindicanda pudicitia dolore suo pro publica lege usi sunt, strictim percurram, Sempronius Musca C. Gellium deprehensum in adulterio flagellis cecidit, C. Memmius L. Octauium similiter deprehensum pernis contudit, Carbo Attienus a Vibieno, item Pontius a P. Cer⟨en⟩nio deprehensi castrati sunt. Cn. etiam Furium Brocchum qui deprehenderat familiæ stuprandum obiecit. quibus iræ suæ indulsisse fraudi non fuit.

6.ext.1 Atque ut domesticis externa subnectam, Græca femina nomine Hippo, cum hostium classe esset excepta, in mare se, ut morte pudicitiam tueretur, abiecit. cuius corpus Erythræo litori adpulsum proxima undis humus sepulturæ mandatum ad hoc tempus tumulo contegit: sanctitatis uero gloriam aeternæ traditam memoriæ Græcia laudibus su⟨m⟩⟨m⟩is celebrando cotidie florentiorem efficit.

6.ext.2 Vehementius hoc, illud consideratius exemplum pudicitiæ. exercitu et copiis Gallogræcorum a Cn. Manlio consule in Olympo monte ex parte deletis ex parte captis, Orgiagontis reguli uxor miræ pulchritudinis a centurione, cui custodienda tradita erat, stuprum pati coacta, postquam uentum est in eum locum, in quem centurio misso nuntio necessarios mulieris pretium, quo eam redimerent, adferre iusserat, aurum expendente centurione et in eius pondus animo oculisque intento Gallogræcis lingua gentis suæ imperauit ut eum occiderent. interfecti deinde caput abscisum manibus retinens ad coniugem uenit abiectoque ante pedes eius iniuriæ et ultionis suæ ordinem exposuit. huius feminæ quid aliud quisquam quam corpus in potestatem hostium uenisse dicat? nam neque animus uinci nec pudicitia capi potuit.

6.1.ext.3 Teutonorum uero coniuges Marium uictorem orarunt ut ab eo uirginibus Vestalibus dono mitterentur, adfirmantes æque se atque illas uirilis concubitus expertes futuras, eaque re non impetrata laqueis sibi nocte proxima spiritum eripuerunt. di melius, quod hunc animum uiris earum in acie non dederunt: nam si mulierum suarum uirtutem imitari uoluissent, incerta Teutonicæ uictoriæ tropæa reddidissent.

6.2.init. Libertatem autem uehementis spiritus dictis pariter et factis testatam ut non inuitauerim, ita ultro uenientem non excluserim. quæ inter uirtutem uitiumque posita, si salubri modo se temperauit, laudem, si quo non debuit profudit, reprehensionem meretur. ac uulgi sic auribus gratior quam sapientissimi cuiusque animo probabilior est utpote frequentius aliena uenia quam sua prouidentia tuta. sed quia humanæ uitæ partes persequi propositum est, nostra fide propria æstimatione referatur.

6.2.1

Priuerno capto interfectisque qui id oppidum ad rebellandum incitauerant senatus indignatione accensus consilium agitabat quidnam sibi de reliquis quoque Priuernatibus esset faciendum. ancipiti igitur casu salus eorum fluctuabatur eodem tempore et uictoribus et iratis subiecta. Ceterum cum auxilium unicum in precibus restare animaduerterent, ingenui et Italici sanguinis obliuisci non potuerunt: princeps enim eorum in curia interrogatus quam pœnam mererentur, respondit ‘quam merentur qui se dignos libertate iudicant’. uerbis arma sumpserat exasperatosque patrum conscriptorum animos inflammauerat. sed Plautius consul fauens Priuernatium causæ regressum animoso eius dicto obtulit quæsiuitque qualem cum eis Romani pacem habituri essent inpunitate donata. at is constantissimo uultu ‘si bonam dederitis’, inquit ‘perpetuam, si malam, non diuturnam’. qua uoce perfectum est ut uictis non solum uenia, sed etiam ius et beneficium nostræ ciuitatis daretur.

6.2.2

Sic in senatu loqui Priuernas ausus est: L. uero Philippus consul aduersus eundem ordinem libertatem exercere non dubitauit: nam segnitiam pro rostris exprobrans alio sibi senatu opus esse dixit tantumque a pænitentia dicti afuit, ut etiam L. Crasso summæ dignitatis atque eloquentiæ uiro id in curia grauiter ferenti manum inici iuberet. ille reiecto lictore ‘non es’ inquit ‘mihi, Philippe, consul, quia ne ego quidem ⟨tibi⟩ senator sum’.

6.2.3

Quid? populum ab incursu suo libertas tutum reliquit? immo et similiter adgressa et æque experta patientem est. Cn. Carbo tribunus pl., nuper sepultæ Gracchanæ seditionis turbulentissimus uindex idemque orientium ciuilium malorum fax ardentissima, P. Africanum a Numantiæ ruinis summo cum gloriæ fulgore uenientem ab ipsa pæne porta in rostra perductum quid de Ti. Gracchi morte, cuius sororem in matrimonio habebat, sentiret interrogauit, ut auctoritate clarissimi uiri inchoato iam incendio multum incrementi adiceret, quia non dubitabat quin propter tam artam adfinitatem aliquid pro memoria interfecti necessarii miserabiliter esset locuturus. at is iure eum cæsum uideri respondit. cui dicto cum contio tribunicio furore instincta uiolenter succlamasset, ‘taceant’ inquit ‘quibus Italia nouerca est’. orto deinde murmure ‘non efficietis’ ait ‘ut solutos uerear quos alligatos adduxi’. uniuersus populus ab uno iterum contumeliose correptus erat++quantus est honos uirtutis!++et tacuit. recens ipsius uictoria Numantina et patris Macedonica deuictæque Karthaginis auita spolia ac duorum regum Syphacis et Persei ante triumphales currus caten⟨at⟩æ ceruices totius tunc fori ⟨ora⟩ clauserunt. nec timori datum est silentium, sed quia beneficio Æmiliæ Corneliæque gentis multi metus urbis atque Italiæ finiti erant, plebs Romana libertati Scipionis libera non fuit.

6.2.4

Quapropter minus mirari debemus, quod amplissima Cn. Pompei auctoritas totiens cum libertate luctata est, nec sine magna laude, quoniam omnis generis hominum licentiæ ludibrio esse quieta fronte tulit. Cn. Piso, cum Manilium Crispum reum ageret eumque euidenter nocentem gratia Pompei eripi uideret, iuuenili impetu ac studio accusationis prouectus multa et grauia crimina præpotenti defensori obiecit. interrogatus deinde ab eo cur non ⟨se⟩ quoque accusaret, ‘da’ inquit ‘prædes rei publicæ te, si postulatus fueris, ciuile bellum non excitaturum, etiam te tuo prius quam de Manilii capite in consilium iudices mittam’. ita eodem iudicio duos sustinuit reos, accusatione Manilium, libertate Pompeium, et eorum alterum lege peregit, alterum professione, qua solum poterat.

6.2.5

Quid ergo? libertas sine Catone? non magis quam Cato sine libertate: nam cum in senatorem nocentem et infamem reum iudex sedisset tabellæque Cn. Pompei laudationem eius continentes prolatæ essent, procul dubio efficaces futuræ pro noxio, summouit eas e quæstione legem recitando, qua cautum erat ne senatoribus tali auxilio uti liceret. huic facto persona admirationem adimit: nam quæ in alio audacia uideretur, in Catone fiducia cognoscitur.

6.2.6

Cn. Lentulus Marcellinus consul, cum in contione de Magni Pompei nimia potentia quereretur, adsensusque ei clara uoce uniuersus populus esset, ‘adclamate’ inquit, ‘adclamate, Quirites, dum licet: iam enim uobis inpune facere non lice⟨bi⟩t’. pulsata tunc est eximii ciuis potentia hinc inuidiosa querella, hinc lamentatione miserabili.

6.2.7

Cui candida fascia crus alligatum habenti Fauonius ‘non refert’ inquit ‘qua in parte sit corporis diadema’, exigui panni cauillatione regias ei uires exprobrans. at is neutram in partem mutato uultu utrumque cauit, ne aut hilari fronte libenter adgnoscere potentiam ⟨aut tristi iam⟩ profiteri uideretur. eaque patientia inferioris etiam generis et fortunæ hominibus aditum aduersus se dedit: e quorum turba duos retulisse abunde erit.

6.2.8

Heluius Mancia Formianus, libertini filius ultimæ senectutis, L. Libonem apud censores accusabat. in quo certamine cum Pompeius Magnus humilitatem ei ætatemque exprobrans ab inferis illum ad accusandum remissum dixisset, ‘non mentiris’ inquit, ‘Pompei: uenio enim ab inferis, in L. Libonem accusator uenio. sed dum illic moror, uidi cruentum Cn. Domitium Ahenobarbum deflentem, quod summo genere natus, integerrimæ uitæ, amantissimus patriæ, in ipso iuuentæ flore tuo iussu esset occisus. uidi pari claritate conspicuum ⟨M.⟩ Brutum ferro laceratum, querentem id sibi prius perfidia, deinde etiam crudelitate tua accidisse. uidi Cn. Carbonem acerrimum pueritiæ tuæ bonorumque patris tui defensorem in tertio consulatu catenis, quas tu ei inici iusseras, uinctum, obtestantem se aduersus omne fas ac nefas, cum in summo esset imperio, a te equite Romano trucidatum. uidi eodem habitu et quiritatu prætorium uirum Perpennam sæuitiam tuam execrantem, omnesque eos una uoce indignantes, quod indemnati sub te adulescentulo carnifice occidissent’. obducta iam uetus⟨tis⟩ cicatricibus bellorum ciuilium uastissima uulnera municipali homini, seruitutem paternam redolenti, effrenatæ temeritatis, intolerabilis spiritus, inpune renouare licuit. itaque eo⟨dem⟩ tempore et fortissimum erat Cn. Pompeio maledicere et tutissimum. sed non patitur nos hoc longiore querella prosequi personæ insequentis aliquanto sors humilior.

6.2.9

Diphilus tragœdus, cum Apollinaribus ludis inter actum ad eum uersum uenisset, in quo hæc sententia continetur, ‘miseria nostra magnus est’, directis in Pompeium Magnum manibus pronuntiauit, reuocatusque aliquotiens a populo sine ulla cunctatione nimiæ illum et intolerabilis potentiæ reum gestu perseueranter egit. eadem petulantia usus est in ea quoque parte, ‘uirtutem istam ueniet tempus cum grauiter gemes’.

6.2.10

M. etiam Castricii libertate inflammatus animus. qui, cum Placentiæ magistratum gereret, Cn. Carbone consule iubente decretum fieri, quo sibi obsides a Placentinis darentur, nec summo eius imperio obtemperauit nec maximis uiribus cessit: atque etiam dicente multos se gladios habere respondit ‘et ego annos’. obstipuerunt tot legiones tam robustas senectutis reliquias intuentes. Carbonis quoque ira, quia materiam sæuiendi perquam exiguam habebat, paruulum uitæ tempus ablatura, in se ipsa conlapsa est.

6.2.11

Iam Serui Galbæ temeritatis plena postulatio, qui diuum Iulium consummatis uictoriis in foro ius dicentem in hunc modum interpellare sustinuit: ‘C. Iuli Cæsar, pro Cn. Pompeio Magno, quondam genero tuo, in tertio eius consulatu pecuniam spopondi, quo nomine nunc appellor. quid agam? dependam?’ palam atque aperte ei bonorum Pompei uenditionem exprobrando ut a tribunali summoueretur meruerat. sed illud ipsa mansuetudine mitius pectus æs alienum Pompei ex suo fisco solui iussit.

6.2.12

Age, Cascellius uir iuris ciuilis scientia clarus quam periculose contumax! nullius enim aut gratia aut auctoritate conpelli potuit ut de aliqua earum rerum, quas triumuiri dederant, formulam conponeret, hoc animi iudicio uniuersa eorum beneficia extra omnem ordinem legum ponens. idem cum multa de temporibus ⟨Cæsaris⟩ liberius loqueretur, amicique ne id faceret monerent, duas res, quæ hominibus amarissimæ uiderentur, magnam sibi licentiam præbere respondit, senectutem et orbitatem.

6.2.ext.1 Inserit se tantis uiris mulier alienigeni sanguinis, quæ a Philippo rege temulento immerenter damnata, prouocare ⟨se iudicium uociferata est, eoque interrogante ad quem prouocaret⟩, ‘ad Philippum’ inquit, ‘sed sobrium’. excussit crapulam oscitanti ac præsentia animi ebrium resipiscere causaque diligentius inspecta iustiorem sententiam ferre cœgit. igitur æquitatem, quam impetrare non potuerat, extorsit, potius præsidium a libertate quam ab innocentia mutuata.

6.2.ext.2 Iam illa non solum fortis, sed etiam urbana libertas. senectutis ultimæ quædam Syracusis omnibus Dionysii tyranni exitium propter nimiam morum acerbitatem et intolerabilia onera uotis expetentibus sola cotidie matutino tempore deos ut incolumis ac sibi superstes esset orabat. quod ubi is cognouit, non debitam sibi admiratus beniuolentiam arcessi⟨ui⟩t eam et quid ita hoc aut quo merito suo faceret interrogauit. tum illa ‘certa est’ inquit ‘ratio propositi mei: puella enim, cum grauem tyrannum haberemus, carere eo cupiebam. quo interfecto aliquanto tætrior arcem occupauit. eius quoque finiri dominationem magni æstimabam. tertium te superioribus inportuniorem habere cœpimus rectorem. itaque ne, si tu fueris absumptus, deterior in locum tuum su ccedat, caput meum pro tua salute deuoueo’. tam facetam audaciam Dionysius punire erubuit.

6.2.ext.3 Inter has et Theodorum Cyrenæum quasi animosi spiritus coniugium esse potuit, uirtute par, felicitate dissimile: is enim Lysimacho regi mortem sibi minitanti, ‘enimuero’ inquit ‘magnifica res tibi contigit, quia cantharidis uim adsecutus es’. cumque hoc dicto accensus cruci eum suffigi iussisset, ‘terribilis’ ait ‘hæc sit purpuratis tuis, mea quidem nihil interest humi an sublime putrescam’.

6.3.init. Armet se duritia pectus necesse est, dum horridæ ac tristis seueritatis acta narrantur, ut omni ⟨miti⟩ore cogitatione seposita rebus auditu asperis uacet: ita enim destrictæ et inexorabiles uindictæ et uaria pœnarum genera in medium procurrent, utilia quidem legum munimenta, sed minime in placido et quieto paginarum numero reponenda.

6.3.1

M. Manlius, unde Gallos depulerat, inde ipse præcipitatus est, quia fortiter defensam libertatem nefarie opprimere conatus fuerat. cuius iustæ ultionis nimirum hæc præfatio fuit: ‘Manlius eras mihi, cum præcipites agebas Senonas: postquam imitari cœpisti, unus factus ⟨es⟩ ex Senonibus’. huius supplicio aeternæ memoriæ nota inserta est: propter illum enim lege sanciri placuit ne quis patricius in arce aut Capitolio habitaret, quia domum eo loci habuerat, ubi nunc ædem Monetæ uidemus.

Par indignatio ciuitatis aduersus Sp. Cassium erupit, cui plus suspicio concupitæ dominationis nocuit quam tres magnifici consulatus ac duo speciosissimi triumphi profuerunt: senatus enim populusque Romanus non contentus capitali eum supplicio adficere interempto domum superiecit, ut penatium quoque strage puniretur: in solo autem ædem Telluris fecit. itaque quod prius domicilium inpotentis uiri fuerat nunc religiosæ seueritatis monumentum est.

Eadem ausum Sp. Mælium consimili exitu patria multauit. area uero domus eius, quo iustitia supplicii notior ad posteros perueniret, Æquimeli appellationem traxit. quantum ergo odii aduersus hostes libertatis insitum animis antiqui haberent parietum ac tectorum, in quibus uersati fuerant, ruinis testabantur. ideoque et M. Flacci et L. Saturnini seditiosissimorum ciuium corporibus trucidatis penates ab imis fundamentis eruti sunt. ceterum Flacciana area, cum diu ~ pene uacua mansisset, a Q. Catulo Cimbricis spoliis adornata est.

Viguit in nostra ciuitate Ti. et C. Gracchorum summa nobilitas ac spes amplissima. sed quia statum ciuitatis conati erant conuellere, insepulta cadauera iacuerunt supremusque humanæ condicionis honos filiis Gracchi et nepotibus Africani defuit. quin etiam familiares eorum, ne quis rei publicæ inimicis amicus esse uellet, de robore præcipitati sunt.

6.3.2

Idem sibi licere [tam] P. Mucius tribunus pl. quod senatui et populo Romano credidit, qui omnes collegas suos, ⟨qui⟩ duce Sp. Cassio id egerant ut magistratibus non subrogatis communis libertas in dubium uocaretur, uiuos cremauit. nihil profecto hac seueritate fidentius: unus enim tribunus eam pœnam nouem collegis inferre ausus est, quam nouem tribuni ab uno collega exigere perhorruissent.

6.3.3

Libertatis adhuc custos et uindex seueritas, sed pro dignitate etiam ac pro disciplina æque grauis: M. enim Claudium senatus Corsis, quia turpem cum his pacem fecerat, de⟨di⟩dit. quem ab hostibus non acceptum in publica custodia necari iussit, semel læsa maiestate imperii quot modis iræ pertinax uindex! factum eius rescidit, libertatem ademit, spiritum extinxit, corpus contumelia carceris et detestanda Gemoniarum scalarum nota fœdauit.

Atque hic quidem senatus animaduersionem meruerat: Cn. autem Cornelius Scipio Hispali filius prius quam mereri posset expertus est: nam cum ei Hispania prouincia sorte obuenisset, ne illuc iret decreuit adiecta causa, quod recte facere nesciret. itaque Cornelius propter uitæ inhonestum actum sine ullo prouinciali ministerio tantum non repetundarum lege damnatus est.

Ne in C. quidem Vettieno, qui ⟨sibi⟩ sinistræ manus digitos, ne bello Italico militaret, absciderat, seueritas senatus cessauit: publicatis enim bonis eius ipsum æternis uinculis puniendum censuit effecitque ut quem honeste spiritum profundere in acie noluerat, turpiter in catenis consumeret.

6.3.4

Id factum imitatus M‘. Curius consul, cum dilectum subito edicere coactus esset ⟨et⟩ iuniorum nemo respondisset, coniectis in sortem omnibus tribubus, Polliæ, quæ prima exierat, primum nomen urna extractum citari iussit neque eo respondente bona adulescentis hastæ subiecit. quod ut illi nuntiatum est, ad consulis tribunal concurrit collegiumque tribunorum appellauit. tunc Manius Curius præfatus non opus esse eo ciue rei publicæ, qui parere nesciret, et bona eius et ipsum uendidit.

6.3.5

Æque tenax propositi L. Domitius: nam cum Siciliam prætor regeret et ad eum eximiæ magnitudinis aper allatus esset, adduci ad se pastorem, cuius manu occisus erat, iussit interrogatumque qui eam bestiam confecisset, postquam conperit usum uenabulo, cruci fixit, quia ipse ad exturbanda latrocinia, quibus prouincia uastabatur, ne quis telum haberet edixerat. hoc aliquis in fine seueritatis et saeuitiæ ponendum dixerit++disputatione enim utroque flecti potest++: ceterum ratio publici imperii prætorem nimis asperum existimari non patitur.

6.3.6

Sic se in uiris puniendis seueritas exercuit, sed ne in feminis quidem supplicio adficiendis segniorem egit. Horatius prius prœlio trium Curiatiorum, ⟨iterum⟩ condicione pugnæ omnium Albanorum uictor, cum ex illa clarissima acie domum repetens sororem suam uirginem Curiati sponsi mortem profusius quam illa ætas debebat flentem uidisset, gladio, quo patriæ rem bene gesserat, interemit, parum pudicas ratus lacrimas, quæ ⟨præ⟩propero amori dabantur. quem hoc nomine reum apud populum actum pater defendit. ita paulo propensior animus puellæ ad memoriam futuri uiri et fratrem ferocem uindicem et uindictæ tam rigidum adsensorem patrem habuit.

6.3.7

Consimili seueritate senatus postea usus Sp. Postumio Albino Q. Marcio Philippo consulibus mandauit ut de his, quæ sacris Bacchanalium inceste usæ fuerant, inquirerent. a quibus cum multæ essent damnatæ, in omnes cognati intra domos animaduerterunt, lateque patens opprobrii deformitas seueritate supplicii emendata est, quia, quantum ruboris ciuitati nostræ mulieres turpiter se gerendo incusserant, tantum laudis grauiter punitæ adtulerunt.

6.3.8

Publicia autem, quæ Postumium Albinum consulem, item Licinia, quæ Claudium Asellum uiros suos ueneno necauerant, propinquorum decreto strangulatæ sunt: non enim putauerunt seuerissimi uiri in tam euidenti scelere longum publicæ quæstionis tempus expectandum. itaque quarum innocentium defensores fuissent, sontium mature uindices extiterunt.

6.3.9

Magno scelere horum seueritas ad exigendam uindictam concitata est, Egnati autem Meceni longe minore de causa, qui uxorem, quod uinum bibisset, fusti percussam interemit, idque factum non accusatore tantum, sed etiam reprehensore caruit, uno quoque existimante optimo illam exemplo uiolatæ sobrietati pœnas pependisse. et sane quæcumque femina uini usum immoderate appetit, omnibus et uirtutibus ianuam claudit et delictis aperit.

6.3.10

Horridum C. quoque Sulpicii Galli maritale supercilium: nam uxorem dimisit, quod eam capite aperto foris uersatam cognouerat, abscisa sententia, sed tamen aliqua ratione munita: ‘lex enim’ inquit ‘tibi meos tantum præfinit oculos, quibus formam tuam adprobes. his decoris instrumenta conpara, his esto speciosa, horum te certiori crede notitiæ. ulterior tui conspectus superuacua inritatione arcessitus in suspicione et crimine hæreat necesse est’.

6.3.11

Nec aliter sensit Q. Antistius Vetus repudiando uxorem, quod illam in publico cum quadam libertina uulgari secreto loquentem uiderat: nam, ut ita dicam, incunabulis et nutrimentis culpæ, non ipsa conmotus culpa citeriorem delicto præbuit ultionem, ut potius caueret iniuriam quam uindicaret.

6.3.12

Iungendus est his P. Sempronius Sophus, qui coniugem repudii nota adfecit, nihil aliud quam se ignorante ludos ausam spectare. ergo, dum sic olim feminis occurritur, mens earum a delictis aberat.

6.3.ext.1 Ceterum etsi Romana seueritatis exemplis totus terrarum orbis instrui potest, tamen externa summatim cognosse fastidio non sit. Lacedæmonii libros Archilochi e ciuitate sua exportari iusserunt, quod eorum parum uerecundam ac pudicam lectionem arbitrabantur: noluerunt enim ea liberorum suorum animos imbui, ne plus moribus noceret quam ingeniis prodesset. itaque maximum pœtam aut certe summo proximum, quia domum sibi inuisam obscenis maledictis lacerauerat, carminum exilio multarunt.

6.3.ext.2 Athenienses autem Timagoran inter officium salutationis Dareum regem more gentis illius adulatum capitali supplicio adfecerunt, unius ciuis humilibus blanditiis totius urbis suæ decus Persicæ dominationi summissum grauiter ferentes.

6.3.ext.3 Iam Cambyses inusitatæ seueritatis, qui mali cuiusdam iudicis e corpore pellem detractam sellæ intendi in eaque filium eius iudicaturum considere iussit. ceterum et rex et barbarus atroci ac noua pœna iudicis ne quis postea corrumpi iudex posset prouidit.

6.4.init. Magnam et bonam laudis partem in claris uiris etiam illa uindicant, quæ aut ab his dicta grauiter aut facta pertinax memoria uiribus æternis conprehendit. quorum ex abundanti copia nec parca nimis nec rursus auida manu quod magis desiderio satisfaciat quam satietati abundet hauriamus.

6.4.1

Ciuitate nostra Cannensi clade perculsa, cum admodum tenui filo suspensa rei publicæ salus ex sociorum fide penderet, ut eorum animi ad imperium Romanum tuendum constantiores essent, maiori parti senatus principes Latinorum in ordinem suum sublegi placebat. Annius autem Campanus etiam consulem alterum Capua creari debere adseuerabat: sic contusus et æger Romani imperii spiritus erat. tunc Manlius Torquatus filius eius, qui Latinos apud Veserim inclita pugna fuderat, quam poterat clara uoce denuntiauit, si quis sociorum inter patres conscriptos sententiam dicere ausus esset, continuo eum interempturum. hæ unius minæ et Romanorum languentibus animis calorem pristinum reddiderunt et Italiam ad ius ciuitatis nobiscum exæquandum consurgere passæ non sunt: namque ut patris armis, ita uerbis filii fracta cessit. Par illius quoque [et] Manli grauitas, cui cum consulatus [cum] omnium consensu deferretur eumque sub excusatione aduersæ ualitudinis oculorum recusaret, instantibus cunctis ‘alium’ inquit, ‘Quirites, quærite, ad quem hunc honorem transferatis: nam si me gerere eum cœgeritis, nec ego mores uestros ferre nec uos meum imperium perpeti poteritis’. priuati tam ponderosa uox: quam graues fasces consulis extitissent!

6.4.2

Nihilo segnior Scipionis Æmiliani aut in curia aut in contione grauitas. qui, cum haberet consortem censuræ Mummium, ut nobilem, ita eneruis uitæ, pro rostris dixit se ex maiestate rei publicæ omnia gesturum, ⟨si⟩ sibi ciues uel dedissent collegam uel non dedissent.

Idem, cum Ser. Sulpicius Galba et Aurelius consules in senatu contenderent uter aduersus Viriathum in Hispaniam mitteretur, ac magna inter patres conscriptos dissensio esset, omnibus quonam eius sententia inclinaretur expectantibus, ‘neutrum’ inquit ‘mihi mitti placet, quia alter nihil habet, alteri nihil est satis’, æque malam licentis imperii magistram iudicans inopiam atque auaritiam. quo dicto ut neuter in prouinciam mitteretur obtinuit.

6.4.3

C. uero Popilius a senatu legatus ad Antiochum missus, ut bello se, quo Ptolemæum lacessebat, abstineret, cum ad eum uenisset atque is prompto animo et amicissimo uultu dexteram ei porrexisset, inuicem illi suam porrigere noluit, sed tabellas senatus consultum continentis tradidit. quas ut legit Antiochus, dixit se cum amicis conlocuturum. indignatus Popilius, quod aliquam moram interposuisset, uirga solum, quo insistebat, denotauit et ‘prius’ inquit ‘quam hoc circulo excedas da responsum, quod senatui referam’. non legatum locutum, sed ipsam curiam ante oculos positam crederes: continuo enim rex adfirmauit fore ne amplius de se Ptolemæus quereretur, ac tum demum Popilius manum eius tamquam socii adprehendit. quam efficax est animi sermonisque abscisa grauitas! eodem momento Syriæ regnum terruit, Ægypti texit.

6.4.4

P. autem Rutilii uerba pluris an facta æstimem nescio: nam utrisque æque admirabile inest robur. cum amici cuiusdam iniustæ rogationi resisteret, atque is per summam indignationem dixisset ‘quid ergo mihi [inquit] opus est amicitia tua, si quod rogo non facis?’ respondit ‘immo quid mihi tua, si propter te aliquid inhoneste facturus sum?’ huic uoci consentanea illa opera, quod magis ordinum dissensione quam ulla culpa sua reus factus nec obsoletam uestem induit nec insignia senatoris deposuit nec supplices ad genua iudicum manus tetendit nec dixit quicquam splendore præteritorum annorum humilius effecitque ut periculum non inpedimentum grauitatis eius esset, sed experimentum. atque etiam cum ei reditum in patriam Sullana uictoria præstaret, in exilio, ne quid aduersus leges faceret, remansit. quapropter felicitatis cognomen iustius quis moribus grauissimi uiri quam inpotentis armis adsignauerit: quod quidem Sulla rapuit, Rutilius meruit.

6.4.5

M. Brutus suarum prius uirtutum quam patriæ parentis parricida++uno enim facto et illas in profundum præcipitauit et omnem nominis sui memoriam inexpiabili detestatione perfudit++, ultimum prœlium initurus negantibus quibusdam id committi oportere ‘fidenter’ inquit ‘in aciem descendo: hodie enim aut recte erit aut nihil curabo’. præsumserat uidelicet neque uiuere se sine uictoria neque mori sine securitate posse.

6.4.ext.1 Cuius mentio mihi subicit quod aduersus D. Brutum in Hispania grauiter dictum est referre: nam cum ei se tota pæne Lusitania de⟨di⟩disset ac sola gentis eius urbs Cinginnia pertinaciter arma retineret, temptata redemptione propemodum uno ore legatis Bruti respondit ferrum sibi a maioribus, quo urbem tuerentur, non aurum, quo libertatem ab imperatore auaro emerent, relictum. melius sine dubio istud nostri sanguinis homines dixissent quam audissent.

6.4.ext.2 Sed illos quidem natura in hæc grauitatis uestigia deduxit, Socrates autem Graecæ doctrinæ clarissimum columen, cum Athenis causam diceret, defensionemque ei Lysias a se conpositam, qua in iudicio uteretur, recitasset demissam et supplicem, inminenti procellæ adcommodatam, ‘aufer’ inquit ‘quæso istam: nam ego, si adduci possem ut eam in ultima Scythiæ solitudine perorarem, tum me ipse morte multandum concederem’. spiritum contempsit, ne careret grauitate, maluitque Socrates extingui quam Lysias superesse.

6.4.ext.3 Quantus hic in sapientia, tantus in armis Alexander illam uocem nobiliter edidit: Dareo enim uno iam et altero prœlio uirtutem eius experto atque ideo et partem regni Tauro tenus monte et filiam in matrimonium cum decies centum milibus talentum pollicente, cum Parmenion dixisset se, si Alexander esset, usurum ea condicione, respondit ‘et ego uterer, si Parmenion essem’. uocem duabus uictoriis respondentem dignamque cui tertia, sicut euenit, tribueretur.

6.4.ext.4 Atque hæc quidem et animi magnifici et prosperi status: illa uero, qua legati Lacedæmoniorum apud patrem eius miseram fortitudinis suæ condicionem testati sunt, gloriosior quam optabilior: intolerabilibus enim oneribus ciuitatem eorum inplicanti, si quid morte grauius imperare perseueraret, mortem se prælaturos responderunt.

6.4.ext.5 Nec parum graue Spartani cuiusdam dictum, siquidem nobilitate et sanctitate præstans, sed in petitione magistratus uictus maximæ sibi laetitiæ esse prædicauit, quod aliquos patria sua se meliores uiros haberet. quo sermone repulsam honori adæquauit.

6.5.init. Tempus est iustitiæ quoque sancta penetralia adire, in quibus semper æqui ac probi facti respectus religiosa cum obseruatione uersatur et ubi studium uerecundiæ, cupiditas rationi cedit nihilque utile, quod parum honestum uideri possit, ducitur. eius autem præcipuum et certissimum inter omnes gentes nostra ciuitas exemplum est.

6.5.1

Camillo consule Falerios circumsedente magister ludi plurimos et nobilissimos inde pueros uelut am⟨bul⟩andi gratia eductos in castra Romanorum perduxit. quibus interceptis non erat dubium quin Falisci deposita belli gerendi pertinacia tradituri se nostro imperatori essent. ea re senatus censuit ut pueri uinctum magistrum uirgis cædentes in patriam remitterentur. qua iustitia animi eorum sunt capti, quorum mœnia expugnari non poterant: namque Falisci beneficio magis quam armis uicti portas Romanis aperuerunt.

Eadem ciuitas aliquotiens rebellando semperque aduersis contusa prœliis tandem se Q. Lutatio consuli dedere coacta est. aduersum quam sæuire cupiens populus Romanus, postquam a Papirio, cuius manu iubente consule uerba deditionis scripta erant, doctus est Faliscos non potestati, sed fidei se Romanorum conmisisse, omnem iram placida mente deposuit pariterque et uiribus odii, non sane facile uinci adsuetis, et uictoriæ obsequio, quæ promptissime licentiam subministrat, ne iustitiæ suæ deesset obstitit.

Idem, cum P. Claudius Camerinos ductu atque auspiciis suis captos sub hasta uendidisset, etsi ærarium pecunia, fines agris auctos animaduertebat, tamen, quod parum liquida fide id gestum ab imperatore uidebatur, maxima cura conquisitos redemit iisque habitandi gratia locum in Auentino adsignauit et prædia restituit. pecuniam etiam ~ non ad curiam sed sacraria ædificanda sacrificiaque facienda tribuit iustitiæque promptissimo tenore effecit ut exitio suo lætari possent, quia sic renati erant.

Mœnibus nostris et finitimis regionibus quæ adhuc retuli * * * , quod sequitur per totum terrarum orbem manauit. Timochares Ambraciensis Fabricio consuli pollicitus est se Pyrrum ueneno per filium suum, qui potionibus eius præerat, necaturum. ea res cum ad senatum esset delata, missis legatis Pyrrum monuit ut aduersus huius generis insidias cautius se gereret, memor urbem a filio Martis conditam armis bella, non uenenis gerere debere. Timocharis autem nomen suppressit, utroque modo æquitatem amplexus, quia nec hostem malo exemplo tollere neque eum, qui bene mereri paratus fuerat, prodere uoluit.

6.5.2

Summa iustitia in quattuor quoque tribunis pl. eodem tempore conspecta est: nam cum L. Atratino, sub quo duce aciem nostram apud Verruginem a Volscis inclinatam cum ceteris equitibus correxerant, diem ad populum L. Hortensius collega eorum dixisset, pro rostris iurauerunt in squalore se esse, quoad imperator ipsorum reus esset, futuros: non sustinuerunt enim egregii iuuenes, cuius armati periculum uulneribus et sanguine suo defenderant, eius togati ultimum discrimen potestatis insignia retinentes intueri. qua iustitia mota contio actione Hortensium desistere cœgit.

6.5.3

Nec * * * se eo facto, quod sequitur, exhibuit. Cum Ti. Gracchus et C. Claudius ob nimis seuere gestam censuram maiorem partem ciuitatis exasperassent, diem iis P. Popilius tribunus pl. perduellionis ad populum dixit, præter communem consternationem priuata etiam ira accensus, quia necessarium eius Rutilium ex publico loco parietem demoliri iusserant. quo in iudicio primæ classis permultæ centuriæ Claudium aperte damnabant, de Gracchi absolutione uniuersæ consentire uidebantur. qui clara uoce iurauit, si de collega suo grauius esset iudicatum, in factis se paribus eandem cum illo pœnam exilii subiturum, eaque iustitia tota illa tempestas ab utriusque fortunis et capite depulsa est: Claudium enim populus absoluit, Graccho causæ dictionem Popilius remisit.

6.5.4

Magnam laudem et illud collegium tribunorum tulit, quod, cum unus ex eo L. Cotta fiducia sacrosanctæ potestatis creditoribus suis satis facere nollet, decreuit, si neque solueret pecuniam neque daret cum quo sponsio fieret, se appellantibus eum creditoribus auxilio futurum, inicum ratum maiestatem publicam priuatæ perfidiæ obtentu esse. itaque Cottam in tribunatu quasi in aliquo sacrario latentem tribunicia inde iustitia extraxit.

6.5.5

Cuius ut ad alium æque inlustrem actum transgrediar, Cn. Domitius tribunus pl. M. Scaurum principem ciuitatis in iudicium populi deuocauit, ut, si fortuna aspirasset, ruina, sin minus, certe ipsa obtrectatione amplissimi uiri incrementum claritatis adprehenderet. cuius opprimendi cum summo studio flagraret, seruus Scauri noctu ad eum peruenit, instructurum se eius accusationem multis et grauibus domini criminibus promittens. erat in eodem pectore ⟨et⟩ inimicus et Domitius [et dominus], diuersa æstimatione nefarium indicium perpendens. iustitia uicit odium: continuo enim et suis auribus obseratis et indicis ore clauso duci eum ad Scaurum iussit. accusatorem etiam reo suo, ne dicam diligendum, certe laudandum! quem populus cum propter alias uirtutes tum hoc nomine libentius et consulem et censorem et pontificem maximum fecit.

6.5.6

Nec aliter ⟨se⟩ L. Crassus in eodem iustitiæ experimento gessit. Cn. Carbonis nomen infesto animo utpote inimicissimi sibi detulerat, sed tamen scrinium eius a seruo adlatum ad se, conplura continens, quibus facile opprimi posset, ut erat signatum cum seruo catenato ad eum remisit. quo pacto igitur inter amicos uiguisse tunc iustitiam credimus, cum inter accusatores quoque et reos tantum uirium obtinuisse uideamus?

6.5.7

Iam L. Sulla non se tam incolumem quam Sulpicium Rufum perditum uoluit, tribunicio furore eius sine ullo fine uexatus. ceterum cum eum proscriptum et in uilla latentem a seruo proditum conperisset, manu missum parricidam, ut fides edicti sui constaret, præcipitari protinus saxo Tarpeio cum illo scelere parto pilleo iussit, uictor alioquin insolens, hoc imperio iustissimus.

6.5.ext.1 Verum ne alienigenæ iustitiæ obliti uideamur, Pittacus Mitylenæus, cuius aut meritis tantum ciues debuerunt aut moribus crediderunt, ut ei ⟨suis⟩ suffragiis tyrannidem deferrent, tam diu illud imperium sustinuit, quam diu bellum de Sigeo cum Atheniensibus gerendum fuit. postquam autem pax uictoria parta est, continuo reclamantibus Mitylenæis deposuit, ne dominus ciuium ultra quamrei publicæ necessitas exegerat permaneret. atque etiam cum recuperati agri dimidia pars consensu omnium offerretur, auertit animum ab eo munere deforme iudicans uirtutis gloriam magnitudine praedæ minuere.

6.5.ext.2 Alterius nunc mihi prudentia referenda est, ut alterius repræsentari iustitia possit. cum saluberrimo consilio Themistocles migrare Athenienses in classem cœgisset Xerxeque rege et copiis eius Græcia pulsis ruinas patriæ in pristinum habitum reformaret et opes clandestinis molitionibus ad principatum Graeciæ capessendum nutriret, in contione dixit habere se rem deliberatione sua prouisam, quam si fortuna ad effectum perduci passa esset, nihil maius aut potentius Atheniensi populo futurum, sed eam uulgari non oportere, postulauitque ut aliquis sibi, cui illam tacite exponeret, daretur. datus est Aristides. is postquam rem cognouit, classem illum Lacedæmoniorum, quæ tota apud Gytheum subducta erat, uelle incendere, ut ea consumpta dominatio maris ipsis cederet, processit ad ciues et retulit Themistoclen ut utile consilium, ita minime iustum animo uoluere. e uestigio uniuersa contio quod æcum non uideretur ne expedire quidem proclamauit ac protinus Themistoclen incepto iussit desistere.

6.5.ext.3 Nihil illis etiam iustitiæ exemplis fortius. Zaleucus urbe Locrensium a se saluberrimis atque utilissimis legibus munita, cum filius eius adulteri crimine damnatus secundum ius ab ipso constitutum utroque oculo carere deberet, ac tota ciuitas in honorem patris necessitatem pœnæ adulescentulo remitteret, aliquamdiu repugnauit. ad ultimum populi precibus euictus suo prius, deinde filii oculo eruto usum uidendi utrisque reliquit. ita debitum supplicii modum legi reddidit, æquitatis admirabili temperamento se inter misericordem patrem et iustum legislatorem partitus.

6.5.ext.4 Sed aliquanto Charondæ Thurii præfractior et abscisior iustitia. ad uim et cruorem usque seditiosas contiones ciuium pacauerat lege cauendo ut, si quis eas cum ferro intrasset, continuo interficeretur. interiecto deinde tempore e longinquo rure gladio cinctus domum repetens, subito indicta contione sic ut erat in eam processit, ab eoque, qui proxime constiterat, solutæ a se legis suæ admonitus ‘idem’ inquit ‘ego illam sanciam’ ac protinus ferro, quod habebat, destricto incubuit, cumque liceret culpam uel dissimulare uel errore defendere, pœnam tamen repræsentare maluit, ne qua fraus iustitiæ fieret.

6.6.init. Cuius imagine ante oculos posita uenerabile fidei numen dexteram suam, certissimum salutis humanæ pignus, ostentat. quam semper in nostra ciuitate uiguisse et omnes gentes senserunt et nos paucis exemplis recognoscamus.

6.6.1

Cum Ptolomæus rex tutorem populum Romanum filio reliquisset, senatus M. Æmilium Lepidum pontificem maximum, bis consulem, ad pueri tutelam gerendam Alexandriam misit, amplissimique et integerrimi uiri sanctitatem rei publicæ usibus et sacris operatam externæ procurationi uacare uoluit, ne fides ciuitatis nostræ frustra petita existimaretur. cuius beneficio regia incunabula conseruata pariter ac decorata incertum Ptolomæo reddiderunt patrisne fortuna magis an tutorum maiestate gloriari deberet.

6.6.2

Speciosa illa quoque Romana fides. ingenti Pœnorum classe circa Siciliam deuicta duces eius fractis animis consilia petendæ pacis agitabant. quorum Hamilcar ire se ad consules negabat audere, ne eodem modo catenæ sibi inicerentur, quo ab ipsis Cornelio Asinæ consuli fuerant iniectæ. Hanno autem, certior Romani animi æstimator, nihil tale timendum ratus maxima cum fiducia ad conloquium eorum tetendit. apud quos cum de fine belli ageret, et tribunus militum ei dixisset posse illi merito euenire quod Cornelio accidisset, uterque consul tribuno tacere iusso ‘isto te’ inquit ‘metu, Hanno, fides ciuitatis nostræ liberat’. claros illos fecerat tantum hostium ducem uincire potuisse, sed multo clariores fecit noluisse.

6.6.3

Aduersus eosdem hostes parem fidem in iure legationis tuendo patres conscripti exhibuere: M. enim Æmilio Lepido, L. Flaminio consulibus L. Minucium et L. Manlium Karthaginiensium legatis, quia manus his attulerant, per fetiales ⟨a M.⟩ Claudio prætore dedendos curauerunt. se tunc senatus, non eos, quibus hoc præstabatur, aspexit.

6.6.4

Cuius exemplum superior Africanus secutus, cum onustam multis et inlustribus Karthaginiensium uiris nauem in suam potestatem redegisset, inuiolatam dimisit, quia se legatos ad eum missos dicebant, tametsi manifestum erat illos uitandi præsentis periculi gratia falsum legationis nomen amplecti, ut Romani imperatoris potius decepta fides quam frustra implorata iudicaretur.

6.6.5

Repræsentemus etiam illud senatus nullo modo prætermittendum opus. legatos ab urbe Apollonia Romam missos Q. Fabius, Cn. Apronius ædili⟨cii⟩ orta contentione pulsauerunt. quod ubi conperit, continuo eos per fetiales legatis de⟨di⟩dit quæstoremque cum his Brundisium ire iussit, ne quam in itinere a cognatis deditorum iniuriam acciperent. illam curiam mortalium quis concilium ac non Fidei templum dixerit? quam ut ciuitas nostra semper benignam præstitit, ita in sociorum quoque animis constantem recognouit.

6.6.ext.1 Post duorum in Hispania Scipionum totidemque Romani sanguinis exercituum miserabilem stragem Saguntini uictricibus Hannibalis armis intra mœnia urbis suæ conpulsi, cum vim Punicam ulterius nequirent arcere, collatis in forum quæ unicuique erant carissima atque undique circumdatis accensisque ignis nutrimentis, ne a societate nostra desciscerent, publico et communi rogo semet ipsi superiecerunt. crediderim tunc ipsam Fidem humana negotia speculantem mæstum gessisse uultum, perseuerantissimum sui cultum iniquæ fortunæ iudicio tam acerbo exitu damnatum cernentem.

6.6.ext.2 Idem præstando Petelini eundem laudis honorem meruerunt. ab Hannibale, quia deficere nostra amicitia noluerant, obsessi legatos ad senatum auxilium inplorantes miserunt. quibus propter recentem Cannensem cladem succurri non potuit. ceterum permissum est uti facerent quod utilissimum incolumitati ipsorum uideretur. liberum ergo erat Karthaginiensium gratiam amplecti. illi tamen feminis omnique ætate inbelli urbe egesta, quo diutius armati famem traherent, pertinacissime in muris constiterunt, expirauitque prius eorum tota ciuitas quam ulla ex parte respectum Romanæ societatis deposuit. itaque Hannibali non Peteliam, sed fidum Peteliæ sepulcrum capere contigit.

6.7.1

Atque ut uxoriam quoque fidem attingamus, Tertia Æmilia, Africani prioris uxor, mater Corneliæ Gracchorum, tantæ fuit comitatis et patientiæ, ut, cum sciret uiro suo ancillulam ex suis gratam esse, dissimulauerit, ne domitorem orbis Africanum femina ~ magnum uirum inpatientiæ reum ageret, tantumque a uindicta mens eius afuit, ut post mortem Africani manu missam ancillam in matrimonium liberto suo daret.

6.7.2

Q. Lucretium proscriptum a triumuiris uxor Turia inter cameram et tectum cubiculi abditum una conscia ancillula ab inminente exitio non sine magno periculo suo tutum præstitit singularique fide id egit, ut, cum ceteri proscripti in alienis et hostilibus regionibus per summos corporis et animi cruciatus uix euaderent, ille in cubiculo et in coniugis sinu salutem retineret.

6.7.3

Sulpicia autem, cum a matre Iulia diligentissime custodiretur, ne Lentulum Cruscellionem, uirum suum proscriptum a triumuiris in Siciliam persequeretur, nihilo minus famulari ueste sumpta cum duabus ancillis totidemque seruis ad eum clandestina fuga peruenit nec recusauit se ipsam proscribere, ut ei fides sua in coniuge proscripto constaret.

6.8.init. Restat ut seruorum etiam erga dominos quo minus expectatam hoc laudabiliorem fidem referamus.

6.8.1

M. Antonius auorum nostrorum temporibus clarissimus orator incesti reus agebatur. cuius in iudicio accusatores seruum in quæstionem perseuerantissime postulabant, quod ab eo, cum ad stuprum irent, lanternam prælatam contenderent. erat autem is etiam tum inberbis et stabat ⟨in⟩ corona uidebatque rem ad suos cruciatus pertinere, nec tamen eos fugitauit. ille uero, ut domum quoque uentum est, Antonium hoc nomine uehementius confusum et sollicitum ultro est hortatus ut se iudicibus torquendum traderet, adfirmans nullum ore suo uerbum exiturum, quo causa eius læderetur, ac promissi fidem mira patientia præstitit: plurimis etenim laceratus uerberibus eculeoque inpositus, candentibus etiam lamminis ustus omnem uim accusationis custodita rei salute subuertit. argui fortuna merito potest, quod tam pium et tam fortem spiritum seruili nomine inclusit.

6.8.2

Consulem autem C. Marium Praenestinæ obsidionis miserabilem exitum sortitum, cuniculi latebris frustra euadere conatum leuique uulnere a Telesino, cum quo conmori destinauerat, perstrictum seruus suus, ut Sullanæ crudelitatis expertem faceret, gladio traiectum interemit, cum magna præmia sibi proposita uideret, si eum uictoribus tradidisset. cuius dexteræ tam opportunum ministerium nihil eorum pietati cedit, a quibus salus dominorum protecta est, quia eo tempore Mario non uita, sed mors in beneficio reposita erat.

6.8.3

Æque inlustre quod sequitur. C. Gracchus, ne in potestatem inimicorum perueniret, Philocrati seruo suo ceruices incidendas præbuit. quas cum celeri ictu abscidisset, gladium cruore domini manantem per sua egit præcordia. Euporum alii hunc uocitatum existimant: ego de nomine nihil disputo, famularis tantum modo fidei robur admiror. cuius si præsentiam animi generosus iuuenis imitatus foret, suo, non serui beneficio inminentia supplicia uitasset: nunc conmisit ut Philocratis quam Gracchi cadauer speciosius iaceret.

6.8.4

Alia nobilitas, alius furor, sed fidei par exemplum. Pindarus ⟨C.⟩ Cassium Philippensi prœlio uictum, nuper ab eo manu missus, iussu ipsius obtruncatum insultationi hostium subtraxit seque e conspectu hominum uoluntaria morte abstulit ita, ut ne corpus quidem eius absumpti inueniretur. quis deorum grauissimi sceleris ultor illam dexteram, quæ in necem patriæ parentis exarserat, tanto torpore inligauit, ut se tremibunda Pindari genibus summitteret, ne publici parricidii quas merebatur pœnas arbitrio piæ uictoriæ exsolueret? tu profecto tunc, diue Iuli, cælestibus tuis uulneribus debitam exegisti uindictam, perfidum erga te caput sordidi auxilii supplex fieri cogendo, eo animi æstu conpulsum, ut neque retinere uitam uellet neque finire sua manu auderet.

6.8.5

Adiunxit se his cladibus C. Plotius Plancus Munatii Planci consularis et censorii frater. qui, cum a triumuiris proscriptus in regione Salernitana lateret, delicatiore uitæ genere et odore unguenti occultam salutis custodiam detexit: istis enim uestigiis eorum, qui miseros persequebantur, sagax inducta cura abditum fugæ eius cubile odorata est. a quibus conprehensi serui latentis multumque ac diu torti negabant se scire ubi dominus esset. non sustinuit deinde Plancus tam fideles tamque boni exempli seruos ulterius cruciari, sed processit in medium iugulumque gladiis militum obiecit. quod certamen mutuæ beniuolentiæ arduum dinosci facit utrum dignior dominus fuerit, qui tam constantem seruorum fidem experiretur, an serui, qui tam iusta domini misericordia quæstionis sæuitia liberarentur.

6.8.6

Quid Vrbini Panapionis seruus, quam admirabilis fidei! cum ad dominum proscriptum occidendum domesticorum indicio certiores factos milites in Reatinam uillam uenisse cognosset, conmutata cum eo ueste, permutato etiam anulo illum postico clam emisit, se autem in cubiculum ac lectulum recepit et ut Panapionem occidi passus est. breuis huius facti narratio, sed non parua materia laudationis: nam si quis ante oculos ponere uelit subitum militum adcursum, conuulsa ianuæ claustra, minacem uocem, truces uultus, fulgentia arma, rem uera æstimatione prosequetur, nec quam cito dicitur aliquem pro alio mori uoluisse, tam id ex facili etiam fieri potuisse arbitrabitur. Panapio autem quantum seruo deberet amplum ei faciendo monumentum ac testimonium pietatis grato titulo reddendo confessus est.

6.8.7

Contentus essem huius exemplis generis, nisi unum me ⟨a⟩dicere admiratio facti cogeret. Antius Restio proscriptus a triumuiris, cum omnes domesticos circa rapinam et prædam occupatos uideret, quam maxime poterat dissimulata fuga se penatibus suis intempesta nocte subduxit. cuius furtiuum egressum seruos ab eo uinculorum pœna coercitus inexpiabilique litterarum nota per summam oris contumeliam inustus curiosis speculatus oculis ac uestigia huc atque illuc errantia beniuolo studio subsecutus lateri uoluntarius comes adrepsit. quo quidem tam exquisito tamque ancipiti officio perfectissimum ⟨in⟩expectatæ pietatis cumulum expleuerat: his enim, quorum felicior in domo status fuerat, lucro intentis ipse, nihil quam umbra et imago suppliciorum suorum, maximum esse emolumentum eius, a quo tam grauiter punitus erat, salutem iudicauit, cumque abunde foret iram remittere, adiecit etiam caritatem. nec hactenus beniuolentia processit, sed in eo conseruando mira quoque arte usus est: nam ut sensit cupidos sanguinis milites superuenire, amoto domino rogum extruxit eique egentem a se conprehensum et occisum senem superiecit. interrogantibus deinde militibus ubinam esset Antius manum rogo intentans ibi illum datis sibi crudelitatis piaculis uri respondit. quia ueri similia loquebatur, habita est uoci fides. quo euenit ut Antius tutam quaerendæ incolumitatis occasionem adsequeretur.

6.9.init. Multum animis hominum et fiduciæ adicere et sollicitudinis detrahere potest morum ac fortunæ in claris uiris recognita mutatio, siue nostros status siue proximorum [ingenia] contemplemur: nam cum aliorum fortunas spectando ex condicione abiecta atque contempta emersisse claritatem uideamus, quid aberit quin et ipsi meliora de nobis semper cogitemus, memores stultum esse perpetuæ infelicitatis se prædamnare spemque, quæ etiam incerta recte fouetur, interdum certam in desperationem conuertere?

6.9.1

Manlius Torquatus adeo hebetis atque obtunsi cordis inter initia iuuentæ existimatus, ut a patre L. Manlio amplissimo uiro, quia et domesticis et rei publicæ usibus inutilis uidebatur, rus relegatus agresti opere fatigaretur, postmodum patrem reum iudiciali periculo liberauit, filium uictorem, quod aduersus imperium suum cum hoste manum conseruerat, securi percussit, patriam Latino tumultu fessam speciosissimo triumpho recreauit, in hoc, credo, [ne] fortunæ nubilo adulescentiæ contemptu perfusus, quo senectutis eius decus lucidius enitesceret.

6.9.2

Scipio autem Africanus superior, quem di immortales nasci uoluerunt, ut esset in quo uirtus se per omnes numeros hominibus efficaciter ostenderet, solutioris uitæ primos adulescentiæ annos egisse fertur, remotos quidem a luxuriæ crimine, sed tamen Punicis tropæis, deuictæ Karthaginis ceruicibus inposito iugo teneriores.

6.9.3

C. quoque Valerius Flaccus secundi Punici belli temporibus luxu perditam adulescentiam inchoauit. ceterum a P. Licinio pontifice maximo flamen factus, quo facilius a uitiis recederet, ad curam sacrorum et cærimoniarum conuerso animo, usus duce frugalitatis religione, quantum prius luxuriæ fuerat exemplum, tantum postea modestiæ et sanctitatis specimen euasit.

6.9.4

Nihil Q. Fabio Maximo, qui Gallica uictoria cognomen Allobrogi⟨ci⟩ sibimet ac posteris peperit, adulescente magis infame, nihil eodem sene ornatius aut speciosius illo sæculo nostra ciuitas habuit.

6.9.5

Quis ignorat Q. Catuli auctoritatem in maximo clarissimorum uirorum prouentu excelsum gradum obtinuisse? cuius si superior ætas reuoluatur, multi lusus, multæ deliciæ reperiantur. quæ quidem ei inpedimento non fuerunt quo minus patriæ princeps existeret, nomenque eius in Capitolino fastigio fulgeret ac uirtute ciuile bellum ingenti motu oriens sepeliret.

6.9.6

L. uero Sulla usque ad quaesturæ suæ comitia uitam libidine, uino, ludicræ artis amore inquinatam perduxit. quapropter C. Marius consul moleste tulisse traditur, quod sibi asperrimum in Africa bellum gerenti tam delicatus quæstor sorte obuenisset. eiusdem uirtus quasi perruptis et disiectis nequitiæ, qua obsidebatur, claustris catenas Iugurthæ manibus iniecit, Mitridatem conpescuit, socialis belli fluctus repressit, Cinnæ dominationem fregit eumque, qui se in Africa quæstorem fastidierat, ipsam illam prouinciam proscriptum et exulem petere cœgit. quæ tam diuersa tamque inter se contraria si quis apud animum suum attentiore conparatione expendere uelit, duos in uno homine Sullas fuisse crediderit, turpem adulescentulum et uirum, dicerem fortem, nisi ipse ⟨se⟩ felicem appellari maluisset.

6.9.7

Atque ut nobilitati, beneficio paenitentiæ se ipsam admonitæ respicere, altiora modo suo sperare ausos subtexamus, T. Aufidius, cum Asiatici publici exiguam admodum particulam habuisset, postea totam Asiam proconsulari imperio obtinuit. nec indignati sunt socii eius parere fascibus, quem aliena tribunalia adulantem uiderant. gessit etiam se integerrime atque splendidissime. quo quidem modo demonstrauit pristinum quæstum suum fortunæ, præsens uero dignitatis incrementum moribus ipsius inputari debere.

6.9.8

At P. Rupilius non publicanum in Sicilia egit, sed operas publicanis dedit. idem ultimam inopiam suam auctorato sociis officio sustentauit. ab hoc postmodum consule leges uniuersi Siculi acceperunt acerbissimoque prædonum ac fugitiuorum bello li berati sunt. portus ipsos, si quis modo mutis rebus inest sensus, tantam in eodem homine uarietatem status admiratos arbitror: quem enim diurnas capturas exigentem animaduerterant, eundem iura dantem classesque et exercitus regentem uiderunt.