Phædri
libellos legere si desideras,
uaces oportet, Eutyche, a negotiis,
ut liber animus
sentiat uim carminis.
“Verum” inquis “tanti
non est ingenium
tuum,
momentum ut horæ
pereat officiis meis.”
Non ergo causa est manibus
id tangi tuis,
quod occupatis auribus non conuenit.
Fortasse dices: “Aliquæ uenient feriæ,
quæ me soluto pectore ad studium uocent.”
Legesne, quæso, potius
uiles nenias,
impendas curam quam rei domesticæ,
reddas amicis tempora, uxori
uaces,
animum relaxes, otium des corpori,
ut adsuetam fortius præstes uicem?
Mutandum tibi propositum est
et uitæ genus,
intrare si Musarum
limen cogitas.
Ego, quem Pierio
mater enixa est iugo,
in quo
Tonanti sancta Mnemosyne Ioui,
fecunda nouies, artium
peperit chorum,
quamuis in ipsa pæne natus sim schola,
curamque habendi penitus corde
eraserim,
nec Pallade hanc
inuita in uitam incubuerim,
fastidiose tamen in cœtum recipior.
Quid credis illi
accidere qui magnas
opes
exaggerare quærit omni uigilia,
docto labori dulce
præponens lucrum?
Sed iam, “quodcumque fuerit,” ut dixit Sinon
ad regem cum Dardaniæ perductus foret,
librum exarabo tertium Æsopi
stilo,
honori et meritis
dedicans illum tuis.
Quem si leges, lætabor; sin
autem minus,
habebunt certe quo se oblectent posteri.
Nunc, fabularum cur
sit inuentum genus,
breui docebo. Seruitus obnoxia,
quia quæ uolebat
non audebat dicere,
affectus proprios in fabellas transtulit,
calumniamque fictis elusit
iocis.
Ego illius pro semita feci uiam,
et cogitaui
plura quam reliquerat,
in calamitatem deligens quædam meam.
quodsi accusator alius
Seiano foret,
si testis
alius, iudex alius
denique,
dignum faterer esse me tantis malis,
nec his dolorem delenirem remediis.
Suspicione si quis errabit sua,
et, rapiens
ad se quod erit commune omnium,
stulte nudabit animi
conscientiam,
huic excusatum me uelim nihilo minus.
Neque enim notare
singulos mens est mihi,
uerum ipsam uitam
et mores hominum
ostendere.
rem me professum dicet
fors aliquis grauem.
Si Phryx Æsopus potuit, si Anacharsis Scythes
æternam famam condere
ingenio suo,
ego litteratæ qui
sum proprior Graeciæ,
cur somno inerti
deseram patriæ decus,
Threissa cum gens numeret auctores deos,
Linoque Apollo sit parens, Musa Orpheo,
qui saxa cantu mouit et domuit feras
Hebrique tenuit impetus dulci
mora?
Ergo hinc abesto,
Liuor, ne frustra
gemas,
quom iam mihi sollemnis dabitur gloria.
Induxi te ad legendum? Sincerum mihi
candore noto reddas
iudicium peto.
Anus iacere uidit epotam
amphoram,
adhuc Falerna fæce e testa nobili
odorem quæ iucundum
late spargeret.
Hunc postquam totis
auida traxit naribus:
“O suauis anima, quale in te dicam bonum
antehac fuisse, tales
cum sint reliquiæ!”
Hoc quo
pertineat dicet qui me nouerit.
Solet a despectis par
referri gratia.
Panthera inprudens olim
in foueam decidit.
Videre agrestes; alii
fustes congerunt,
alii onerant saxis;
quidam contra miseriti
perituræ quippe, quamuis nemo
læderet,
misere panem ut sustineret spiritum.
Nox insecuta est;
abeunt securi domum,
quasi inuenturi mortuam postridie.
At illa,
uires ut refecit
languidas,
ueloci saltu fouea sese liberat
et in cubile
concito properat gradu.
Paucis diebus interpositis prouolat,
pecus trucidat, ipsos
pastores necat,
et cuncta
uastans sæuit irato
impetu.
Tum sibi timentes qui
feræ pepercerant
damnum haut recusant, tantum pro uita rogant.
At illa: “Memini quis me saxo petierit,
quis panem dederit; uos
timere absistite;
illis reuertor hostis qui me læserunt.”
Vsu peritus hariolo ueracior
uulgo perhibetur; causa sed non dicitur,
notescet quæ nunc primum fabella mea.
Habenti cuidam pecora
perpererunt oues
agnos humano
capite. Monstro territus
ad consulendos currit mærens
hariolos.
Hic pertinere ad domini respondet caput,
et auertendum uictima periculum.
Ille autem adfirmat coniugem esse
adulteram
et insitiuos significari liberos,
sed expiari posse
maiore hostia.
Quid multa? Variis
dissident sententiis,
hominisque curam cura maiore adgrauant.
Æsopus ibi stans,
naris emunctæ senex,
natura numquam uerba
cui potuit dare,
“Si procurare uis
ostentum, rustice,
uxores” inquit “da tuis pastoribus.”
Pendere
ad lanium quidam
uidit simium
inter relicuas merces atque
opsonia;
quæsiuit quidnam saperet. Tum
lanius iocans
“Quale” inquit “caput
est, talis præstatur sapor.”
Ridicule magis hoc dictum quam uere æstimo;
quando et formosos
sæpe inueni pessimos,
et turpi facie
multos cognoui optimos.
Successus
ad perniciem multos deuocat.
Æsopo quidam petulans lapidem impegerat.
“Tanto” inquit “melior!” Assem
deinde illi dedit
sic prosecutus: “Plus non habeo mehercule,
sed unde accipere possis monstrabo tibi.
Venit ecce diues et potens;
huic similiter
impinge lapidem, et dignum accipies præmium.”
Persuasus ille fecit
quod monitus fuit,
sed spes fefellit impudentem audaciam;
comprensus namque pœnas
persoluit cruce.
Musca in temone sedit
et mulam increpans
“Quam tarda es” inquit “non uis citius progredi?
Vide ne
dolone collum conpungam tibi.”
Respondit illa: “Verbis
non moueor tuis;
sed istum timeo sella qui prima sedens
cursum flagello temperat lento
meum,
et ora frenis
continet spumantibus.
quapropter aufer friuolam insolentiam;
nam et
ubi tricandum et ubi sit
currendum scio.”
Hac derideri
fabula merito potest
qui sine uirtute uanas exercet
minas.
Quam dulcis sit libertas
breuiter proloquar.
Cani perpasto macie
confectus lupus
forte occurrit; dein,
salutati inuicem
ut restiterunt,“ Vnde sic, quæso, nites?
Aut quo cibo fecisti tantum
corporis?
Ego, qui sum longe fortior, pereo
fame.”
Canis simpliciter: “Eadem est condicio tibi,
præstare domino si par officium potes.”
“Quod?” inquit ille.
“Custos ut sis liminis,
a furibus tuearis et noctu domum.
Adfertur ultro panis;
de mensa sua
dat ossa dominus; frusta iactat
familia,
et quod fastidit quisque pulmentarium.
Sic sine labore
uenter impletur meus.”
“Ego uero sum paratus: nunc
patior niues
imbresque in siluis
asperam uitam trahens.
Quanto est facilius
mihi sub tecto uiuere,
et otiosum largo
satiari cibo!”
“Veni ergo mecum.”
Dum procedunt, aspicit
lupus a
catena collum detritum cani.
“Vnde hoc, amice?” “Nil est.” “Dic, sodes, tamen.”
“Quia uideor acer,
alligant me interdiu,
luce ut
quiescam, et uigilem
nox cum uenerit:
crepusculo solutus qua uisum est uagor.”
“Age, abire si quo est
animus, est licentia?”
“Non plane est” inquit. “Fruere quæ laudas, canis;
regnare nolo, liber
ut non sim mihi.”
Præcepto
monitus sæpe te considera.
Habebat quidam filiam turpissimam,
idemque insignem pulchra facie
filium.
Hi speculum, in cathedra matris ut positum fuit,
pueriliter ludentes forte
inspexerunt.
Hic se formosum
iactat; illa irascitur
nec gloriantis sustinet fratris iocos,
accipiens (quid enim?)
cuncta in contumeliam.
Ergo ad
patrem decurrit læsura inuicem,
magnaque inuidia criminatur filium,
uir natus quod rem feminarum tetigerit.
Amplexus ille utrumque et carpens oscula
dulcemque in ambos caritatem partiens,
“Cotidie” inquit “speculo uos uti uolo,
tu formam
ne corrumpas nequitiæ malis,
tu faciem
ut istam moribus
uincas bonis.”
Vulgare
amici nomen sed rara est fides.
Cum paruas
ædes sibi fundasset Socrates
(cuius non fugio mortem si famam adsequar,
et cedo inuidiæ
dummodo absoluar cinis),
ex populo
sic nescioquis, ut
fieri solet:
“Quæso, tam angustam
talis uir ponis domum?”
“Vtinam” inquit “ueris hanc amicis impleam!”
Periculosum est
credere et non credere.
Vtriusque exemplum breuiter adponam rei.
Hippolytus obiit, quia
nouercæ creditum est;
Cassandræ quia non creditum, ruit Ilium.
Ergo exploranda est
ueritas multum, prius
quam stulte
praua iudicet sententia.
Sed, fabulosam ne uetustatem eleuem,
narrabo tibi memoria
quod factum est mea.
Maritus quidam cum diligeret coniugem,
togamque puram iam pararet filio,
seductus in secretum
a liberto est suo,
sperante heredem suffici se proximum.
qui, cum de puero multa mentitus foret
et plura de flagitiis castæ mulieris,
adiecit, id quod sentiebat maxime
doliturum amanti, uentitare adulterum
stuproque turpi pollui
famam domus.
Incensus ille falso
uxoris crimine
simulauit iter ad uillam, clamque in oppido
subsedit; deinde noctu subito
ianuam
intrauit, recta cubiculum uxoris petens,
in quo dormire mater natum
iusserat,
ætatem adultam seruans diligentius.
Dum quærunt lumen,
dum concursant familia,
iræ furentis impetum non sustinens
ad lectum uadit,
temptat in tenebris
caput.
Vt sentit tonsum,
gladio pectus transigit,
nihil respiciens dum
dolorem uindicet.
Lucerna adlata, simul
adspexit filium
sanctamque uxorem dormientem [illum prope],
sopita primo quæ nil somno senserat,
representauit in se pœnam facinoris
et ferro incubuit quod
credulitas strinxerat.
Accusatores
postularunt mulierem,
Romamque pertraxerunt ad centumuiros.
Maligna insontem deprimit suspicio,
quod bona possideat. Stant patroni
fortiter
causam tuentes innocentis feminæ.
A diuo Augusto tum petiere
iudices
ut adiuuaret iuris
iurandi fidem,
quod ipsos
error implicuisset criminis.
Qui postquam tenebras dispulit calumniæ
certumque fontem ueritatis repperit,
“Luat” inquit “pœnas
causa libertus mali;
namque orbam nato simul et priuatam
uiro
miserandam potius quam damnandam existimo.
Quod si
delata perscrutatus crimina
paterfamilias esset, si mendacium
subtiliter limasset, a radicibus
non euertisset scelere funesto domum.”
Nil spernat
auris, nec tamen credat statim,
quandoquidem et illi peccant quos minime
putes,
et qui non peccant impugnantur fraudibus.
Hoc admonere simplices etiam
potest,
opinione alterius ne quid ponderent.
Ambitio namque dissidens mortalium
aut gratiæ subscribit aut
odio suo.
Erit ille notus quem per te cognoueris.
Hæc exsecutus sum
propterea pluribus,
breuitate nimia quoniam
quosdam offendimus.
Eunuchus
litigabat cum quodam
improbo,
qui super obscena
dicta et petulans
iurgium
damnum insectatus est amissi
corporis.
“En” ait “hoc unum est cur laborem ualidius,
integritatis testes quia
desunt mihi.
Sed quid Fortunæ, stulte, delictum arguis?
Id demum est homini turpe
quod meruit pati.”
In sterculino pullus gallinacius
dum quærit escam
margaritam repperit.
“Iaces indigno quanta
res” inquit “loco!
Hoc si quis pretii cupidus uidisset tui,
olim redisses ad splendorem pristinum.
Ego quod te inueni, potior cui multo est cibus,
nec tibi prodesse nec mihi quicquam potest.”
Hoc illis narro
qui me non intellegunt.
Apes in alta
fecerant quercu fauos.
Hos fuci inertes esse dicebant suos.
Lis ad forum deducta est,
uespa iudice;
quæ, genus utrumque nosset cum pulcherrime,
legem duabus hanc proposuit partibus:
“Non inconueniens corpus et par est
color,
in dubium plane
res ut merito
uenerit.
Sed, ne religio
peccet inprudens mea,
aluos accipite et ceris opus infundite,
ut ex
sapore mellis et forma faui,
de quis nunc agitur, auctor
horum appareat.”
Fuci recusant, apibus condicio placet.
Tunc illa talem
rettulit sententiam:
“Apertum est quis non possit et quis fecerit.
Quapropter apibus fructum restituo suum.”
Hanc præterissem fabulam silentio,
si pactam fuci
non recusassent fidem.
Puerorum
in turba quidam
ludentem Atticus
Æsopum nucibus cum uidisset, restitit,
et quasi delirum
risit. Quod sensit
simul
derisor potius quam deridendus senex,
arcum retensum posuit in media uia:
“Heus” inquit
“sapiens, expedi quid
fecerim.”
Concurrit populus. Ille se torquet diu,
nec quæstionis positæ causam
intellegit.
Nouissime succumbit. Tum uictor
sophus:
“Cito rumpes arcum,
semper se tensum
habueris;
at si laxaris,
cum uoles erit utilis.”
Sic lusus animo
debent aliquando dari,
ad cogitandum melior ut redeat tibi.
Inter capellas agno palanti
canis
“Stulte” inquit “erras; non est hic
mater tua.”
Ouesque segregatas ostendit procul.
“Non illam quæro
quæ cum libitum
est concipit,
dein portat onus
ignotum certis mensibus,
nouissime prolapsam effundit sarcinam;
uerum illam quæ me nutrit admoto
ubere,
fraudatque natos lacte ne desit mihi.”
“Tamen illa est potior quæ te peperit.” “Non ita.
Beneficium sane magnum
natali dedit,
ut expectarem lanium in horas singulas!
Vnde illa sciuit
niger an albus nascerer?
Age porro, parere
si uoluisset feminam,
quid profecisset cum
crearer masculus?
Cuius potestas nulla
in gignendo fuit,
cur hac sit potior quæ iacentis miserita est,
dulcemque sponte præstat beneuolentiam?
Facit parentes bonitas, non
necessitas.”
[His demonstrare uoluit auctor
uersibus
obsistere
homines legibus, meritis capi.]
Humanitati qui
se non accommodat
plerumque pœnas oppetit
superbiæ.
Cicada acerbum noctuæ conuicium
faciebat, solitæ uictum
in tenebris quærere
cauoque ramo capere
somnum interdiu.
Rogata est ut taceret. Multo ualidius
clamare occepit. Rursus admota
prece
accensa magis est. Noctua,
ut uidit sibi
nullum esse
auxilium et uerba contemni sua,
hac est adgressa garrulam fallacia:
“Dormire quia me non sinunt cantus
tui,
sonare citharam quos putes
Apollinis,
potare est animus
nectar, quod Pallas
mihi
nuper donauit; si non fastidis, ueni;
una bibamus.”
Illa, quæ arebat
siti,
simul gaudebat uocem laudari
suam,
cupide aduolauit. Noctua, obsepto cauo,
trepidantem consectata est
et leto dedit.
Sic, uiua quod negarat, tribuit mortua.
Olim quas uellent esse
in tutela sua
diui legerunt arbores. Quercus Ioui,
at myrtus
Veneri placuit, Phœbo
laurea,
pinus Cybebæ, populus celsa
Herculi.
Minerua admirans quare steriles sumerent
interrogauit. Causam dixit
Iuppiter:
“Honorem fructu ne uideamur
uendere.”
“At mehercules narrabit quod
quis uoluerit,
oliua nobis propter
fructum est gratior.”
Tum sic
deorum genitor atque
hominum sator:
“O nata, merito sapiens dicere
omnibus.
Nisi utile est quod facimus, stulta est gloria.”
Nihil agere quod non prosit fabella admonet.
Pauo ad Iunonem uenit,
indigne ferens
cantus luscinii quod
sibi non tribuerit;
illum esse cunctis
auribus mirabilem,
se derideri simul
ac uocem miserit.
Tunc consolandi gratia dixit
dea:
“Sed forma uincis,
uincis magnitudine;
nitor smaragdi collo
præfulget tuo,
pictisque plumis gemmeam caudam
explicas.”
“Quo mi” inquit
“mutam speciem si uincor sono?”
“Fatorum arbitrio partes sunt
uobis datæ;
tibi forma,
uires aquilæ, luscinio melos,
augurium coruo, læua
cornici omina;
omnesque propriis sunt
contentæ dotibus.
Noli adfectare quod
tibi non est datum,
delusa ne spes ad querelam reccidat.”
Æsopus
domino solus cum esset familia,
parare cenam iussus
est maturius.
Ignem ergo quærens
aliquot lustrauit domus,
tandemque inuenit ubi lucernam accenderet,
tum circumeunti fuerat quod
iter longius
effecit breuius: namque recta
per forum
cœpit redire. Et quidam e turba garrulus:
“Æsope, medio sole quid tu lumine?”
“Hominem” inquit “quæro.” Et abiit festinans domum.
Hoc si molestus ille ad animum rettulit,
sensit profecto se hominem non uisum seni,
intempestiue qui occupato
adluserit.
Supersunt
mihi quæ scribam,
sed parco sciens:
primum, esse uidear
ne tibi molestior,
distringit quem multarum rerum
uarietas;
dein, si quis eadem forte conari
uelit,
habere ut possit
aliquid operis residui;
quamuis materiæ tanta
abundet copia,
labori faber ut desit, non fabro labor.
Breuitatis nostræ præmium ut reddas peto
quod es pollicitus; exhibe uocis
fidem.
Nam uita morti
propior est cotidie;
et hoc minus redibit ad me muneris,
quo plus consumet temporis dilatio.
Si cito rem perages, usus
fiet longior;
fruar diutius si celerius cœpero.
Languentis æui dum sunt aliquæ reliquiæ,
auxilio locus est: olim senio debilem
frustra adiuuare bonitas nitetur tua,
cum iam desierit esse beneficio utilis,
et Mors uicina flagitabit debitum.
Stultum admouere tibi
preces existimo,
procliuis ultro cum sis misericordiæ.
Sæpe impetrauit ueniam confessus reus:
quanto innocenti iustius debet
dari?
Tuæ sunt partes;
fuerunt aliorum prius;
dein simili
gyro uenient aliorum uices.
Decerne quod religio,
quod patitur fides,
ut gratuler
me stare iudicio
tuo.
Excedit animus quem proposui terminum,
sed difficulter continetur spiritus,
integritatis qui sinceræ
conscius
a noxiorum premitur insolentiis.
Qui sint, requiris. Apparebunt tempore.
Ego, quondam legi
quam puer sententiam
“Palam muttire plebeio piaculum est,”
dum sanitas
constabit, pulchre meminero.