Inde per inmensum croceo velatus amictu
aethera digreditur Ciconumque Hymenaeus ad oras
tendit et Orphea
nequiquam voce vocatur.
adfuit ille quidem,
sed nec sollemnia verba
nec laetos
vultus nec felix attulit omen.
fax quoque,
quam tenuit, lacrimoso stridula fumo
usque fuit nullosque invenit motibus ignes.
exitus auspicio gravior: nam
nupta per herbas
dum nova Naiadum turba comitata vagatur,
occidit in talum serpentis dente recepto.
quam satis ad superas postquam Rhodopeius auras
deflevit vates, ne non temptaret et umbras,
ad Styga Taenaria est
ausus descendere porta
perque leves populos
simulacraque functa sepulcro
Persephonen adiit inamoenaque regna tenentem
umbrarum dominum pulsisque ad carmina nervis
sic ait: ‘o positi sub terra numina mundi,
in quem reccidimus, quicquid mortale creamur,
si licet et falsi positis
ambagibus oris
vera loqui
sinitis, non huc, ut opaca viderem
Tartara, descendi, nec
uti villosa colubris
terna Medusaei vincirem guttura monstri:
causa viae est coniunx, in quam calcata venenum
vipera diffudit crescentesque abstulit annos.
posse pati volui
nec me temptasse negabo:
vicit Amor. supera
deus hic bene notus in ora est;
an sit
et hic, dubito:
sed et hic tamen auguror esse,
famaque si veteris
non est mentita
rapinae,
vos quoque iunxit
Amor. per ego haec loca plena
timoris,
per Chaos hoc ingens vastique silentia regni,
Eurydices, oro, properata retexite fata.
omnia debemur
vobis, paulumque morati
serius aut citius
sedem properamus ad
unam.
tendimus huc omnes, haec
est domus ultima,
vosque
humani generis longissima regna tenetis.
haec quoque, cum iustos matura peregerit annos,
iuris erit vestri:
pro munere poscimus usum;
quodsi fata negant
veniam pro coniuge,
certum est
nolle redire
mihi: leto gaudete
duorum.’
Talia dicentem nervosque ad verba moventem
exsangues flebant animae; nec Tantalus undam
captavit refugam, stupuitque Ixionis orbis,
nec carpsere
iecur volucres, urnisque vacarunt
Belides, inque tuo sedisti, Sisyphe, saxo.
tunc primum
lacrimis victarum carmine fama
est
Eumenidum maduisse genas, nec regia coniunx
sustinet oranti nec, qui regit ima, negare,
Eurydicenque
vocant: umbras erat
illa recentes
inter et incessit
passu de vulnere
tardo.
hanc simul et legem Rhodopeius accipit heros,
ne
flectat retro sua lumina, donec Avernas
exierit valles; aut inrita dona futura.
carpitur adclivis per
muta silentia trames,
arduus, obscurus, caligine densus opaca,
nec procul
afuerunt telluris margine summae:
hic, ne deficeret, metuens avidusque videndi
flexit amans oculos,
et protinus illa
relapsa est,
bracchiaque intendens prendique et prendere certans
nil nisi cedentes infelix arripit auras.
iamque iterum moriens non est de
coniuge quicquam
questa suo (quid enim nisi se quereretur amatam?)
supremumque ‘vale,’ quod
iam vix auribus
ille
acciperet, dixit revolutaque rursus eodem
est.
Non aliter stupuit gemina
nece coniugis Orpheus,
quam tria qui timidus, medio portante catenas,
colla canis vidit,
quem non pavor ante reliquit,
quam natura prior
saxo per corpus
oborto,
quique in se crimen traxit voluitque videri
Olenos esse nocens,
tuque, o confisa
figurae,
infelix Lethaea, tuae, iunctissima quondam
pectora, nunc lapides,
quos umida sustinet Ide.
orantem frustraque iterum transire volentem
portitor arcuerat: septem tamen
ille diebus
squalidus in ripa Cereris sine munere
sedit;
cura dolorque animi lacrimaeque alimenta fuere.
esse
deos Erebi crudeles questus, in altam
se recipit Rhodopen pulsumque aquilonibus Haemum.
Tertius aequoreis inclusum Piscibus annum
finierat Titan, omnemque refugerat Orpheus
femineam Venerem, seu
quod male cesserat illi,
sive fidem
dederat; multas tamen
ardor habebat
iungere se vati, multae doluere repulsae.
ille etiam Thracum
populis fuit auctor
amorem
in teneros transferre mares citraque iuventam
aetatis breve ver et primos carpere flores.
Collis erat collemque super
planissima campi
area, quam viridem faciebant graminis herbae:
umbra loco deerat;
qua postquam parte
resedit
dis genitus vates
et fila sonantia movit,
umbra loco venit:
non Chaonis afuit
arbor,
non nemus Heliadum, non
frondibus aesculus altis,
nec tiliae
molles, nec fagus et innuba laurus,
et coryli
fragiles et fraxinus
utilis hastis
enodisque abies curvataque glandibus ilex
et platanus
genialis acerque coloribus inpar
amnicolaeque simul salices
et aquatica lotos
perpetuoque virens buxum
tenuesque myricae
et bicolor
myrtus et bacis caerula tinus.
vos quoque,
flexipedes hederae, venistis et una
pampineae vites et amictae vitibus ulmi
ornique et piceae
pomoque onerata rubenti
arbutus et lentae,
victoris praemia, palmae
et succincta comas
hirsutaque vertice pinus,
grata deum matri,
siquidem Cybeleius Attis
exuit hac hominem truncoque induruit illo.
Adfuit huic turbae
metas imitata cupressus,
nunc arbor, puer
ante deo dilectus
ab illo,
qui citharam
nervis et nervis
temperat arcum.
namque sacer nymphis
Carthaea tenentibus arva
ingens cervus
erat, lateque patentibus altas
ipse suo capiti praebebat cornibus umbras.
cornua fulgebant auro,
demissaque in armos
pendebant tereti gemmata monilia collo.
bulla super frontem
parvis argentea loris
vincta movebatur; parilesque ex
aere nitebant
auribus e geminis
circum cava tempora
bacae;
isque metu vacuus
naturalique pavore
deposito celebrare domos
mulcendaque colla
quamlibet ignotis manibus praebere solebat.
sed tamen ante alios, Ceae pulcherrime gentis,
gratus erat, Cyparisse, tibi:
tu pabula cervum
ad nova, tu liquidi ducebas fontis
ad undam,
tu modo texebas varios per cornua flores,
nunc eques in tergo residens huc
laetus et illuc
mollia purpureis frenabas ora
capistris.
Aestus erat mediusque dies,
solisque vapore
concava litorei fervebant bracchia Cancri:
fessus in herbosa
posuit sua corpora
terra
cervus et arborea
frigus ducebat ab umbra.
hunc puer inprudens iaculo Cyparissus acuto
fixit et, ut saevo morientem vulnere vidit,
velle mori statuit.
quae non solacia
Phoebus
dixit et, ut leviter pro materiaque doleret,
admonuit! gemit ille tamen munusque supremum
hoc petit a superis, ut tempore
lugeat omni.
iamque per inmensos
egesto sanguine fletus
in viridem
verti coeperunt membra colorem,
et, modo qui nivea pendebant fronte capilli,
horrida caesaries fieri
sumptoque rigore
sidereum gracili spectare cacumine caelum.
ingemuit tristisque deus
‘lugebere nobis
lugebisque alios aderisque dolentibus’ inquit.
Tale nemus vates
attraxerat inque ferarum
concilio, medius turbae,
volucrumque sedebat.
ut satis inpulsas temptavit pollice chordas
et sensit
varios, quamvis diversa sonarent,
concordare modos, hoc vocem carmine movit:
‘ab Iove, Musa parens, (cedunt Iovis
omnia regno)
carmina nostra move!
Iovis est mihi saepe potestas
dicta prius: cecini
plectro graviore Gigantas
sparsaque Phlegraeis victricia fulmina campis.
nunc opus est leviore lyra, puerosque canamus
dilectos superis inconcessisque puellas
ignibus attonitas meruisse libidine poenam.
’Rex superum Phrygii quondam Ganymedis amore
arsit, et inventum est aliquid,
quod Iuppiter esse,
quam quod erat, mallet. nulla
tamen alite verti
dignatur, nisi quae posset sua fulmina
ferre.
nec mora, percusso mendacibus aere
pennis
abripit Iliaden; qui nunc quoque pocula miscet
invitaque Iovi nectar
Iunone ministrat.
‘Te quoque, Amyclide, posuisset in aethere Phoebus,
tristia si spatium
ponendi fata dedissent.
qua licet, aeternus tamen
es, quotiensque repellit
ver hiemem, Piscique Aries
succedit aquoso,
tu totiens
oreris viridique in caespite flores.
te meus ante omnes genitor
dilexit, et orbe
in medio positi caruerunt praeside Delphi,
dum deus Eurotan inmunitamque frequentat
Sparten, nec citharae
nec sunt in honore sagittae:
inmemor ipse sui non retia ferre
recusat,
non tenuisse canes,
non per iuga montis iniqui
ire comes,
longaque alit adsuetudine flammas.
iamque fere medius
Titan venientis et actae
noctis erat spatioque pari
distabat utrimque,
corpora veste levant
et suco pinguis
olivi
splendescunt
latique ineunt certamina disci.
quem prius
aerias libratum Phoebus in auras
misit et oppositas disiecit pondere nubes;
reccidit in solidam
longo post tempore
terram
pondus et exhibuit
iunctam cum viribus
artem.
protinus inprudens actusque cupidine lusus
tollere Taenarides orbem properabat, at
illum
dura repercusso subiecit verbere tellus
in vultus,
Hyacinthe, tuos. expalluit aeque
quam puer ipse deus conlapsosque excipit artus,
et modo te refovet, modo
tristia vulnera siccat,
nunc animam admotis fugientem sustinet herbis.
nil prosunt
artes: erat inmedicabile vulnus.
ut, siquis
violas rigidumve papaver in horto
liliaque infringat fulvis horrentia linguis,
marcida demittant subito caput
illa vietum
nec se sustineant spectentque cacumine terram:
sic vultus
moriens iacet et defecta vigore
ipsa sibi est oneri cervix
umeroque recumbit.
“laberis, Oebalide, prima
fraudate iuventa,”
Phoebus ait “videoque tuum,
mea crimina, vulnus.
tu dolor es facinusque meum:
mea dextera leto
inscribenda tuo est. ego sum
tibi funeris auctor.
quae mea culpa tamen, nisi si lusisse vocari
culpa potest, nisi
culpa potest et amasse vocari?
atque utinam tecumque mori
vitamque liceret
reddere! quod quoniam
fatali lege tenemur,
semper eris mecum
memorique haerebis in ore.
te lyra
pulsa manu, te carmina nostra sonabunt,
flosque novus scripto
gemitus imitabere nostros.
tempus et illud erit, quo se fortissimus heros
addat in hunc florem folioque legatur eodem.”
talia dum vero memorantur Apollinis ore,
ecce cruor,
qui fusus humo herbas,
desinit esse cruor,
Tyrioque nitentior ostro
flos oritur
formamque capit, quam
lilia, si non
purpureus
color his, argenteus esset
in illis.
non satis hoc Phoebo est (is enim
fuit auctor honoris):
ipse suos gemitus
foliis inscribit, et
AI AI
flos habet
inscriptum, funestaque littera ducta
est.
nec genuisse pudet
Sparten Hyacinthon: honorque
durat in hoc aevi, celebrandaque more priorum
annua praelata redeunt Hyacinthia pompa.
’At si forte roges fecundam Amathunta metallis,
an genuisse velit
Propoetidas, abnuat aeque
atque illos,
gemino quondam quibus
aspera cornu
frons erat,
unde etiam nomen
traxere Cerastae.
ante fores horum
stabat Iovis Hospitis ara;
ignarus sceleris quam
siquis sanguine tinctam
advena vidisset, mactatos crederet illic
lactantes vitulos Amathusiacasque bidentes:
hospes erat caesus!
sacris offensa nefandis
ipsa suas urbes
Ophiusiaque arva parabat
deserere alma Venus.
“sed quid loca grata, quid
urbes
peccavere meae? quod”
dixit “crimen in illis?
exilio poenam potius gens
inpia pendat
vel nece vel siquid medium
est mortisque fugaeque.
idque quid esse potest, nisi versae
poena figurae?”
dum dubitat, quo
mutet eos, ad cornua vultum
flexit et admonita
est haec illis
posse relinqui
grandiaque in torvos
transformat membra iuvencos.
‘Sunt tamen obscenae Venerem Propoetides ausae
esse negare
deam; pro quo sua numinis ira
corpora cum fama primae vulgasse feruntur,
utque pudor cessit,
sanguisque induruit oris,
in rigidum
parvo silicem discrimine versae.
’Quas quia Pygmalion aevum
per crimen agentis
viderat, offensus vitiis, quae
plurima menti
femineae natura dedit,
sine coniuge caelebs
vivebat thalamique diu
consorte carebat.
interea niveum mira
feliciter arte
sculpsit ebur formamque dedit, qua femina nasci
nulla potest,
operisque sui concepit
amorem.
virginis est verae facies,
quam vivere credas,
et, si non obstet reverentia, velle moveri:
ars adeo latet arte sua. miratur et haurit
pectore Pygmalion simulati corporis ignes.
saepe manus operi
temptantes admovet, an sit
corpus an illud ebur, nec adhuc ebur esse fatetur.
oscula dat reddique
putat loquiturque tenetque
et credit
tactis digitos insidere membris
et metuit,
pressos veniat ne livor in artus,
et modo blanditias adhibet, modo
grata puellis
munera fert illi conchas teretesque lapillos
et parvas
volucres et flores
mille colorum
liliaque pictasque pilas
et ab arbore
lapsas
Heliadum lacrimas; ornat quoque
vestibus artus,
dat digitis
gemmas, dat longa monilia collo,
aure leves
bacae, redimicula pectore pendent:
cuncta decent; nec nuda minus formosa
videtur.
conlocat hanc stratis concha
Sidonide tinctis
adpellatque tori sociam
adclinataque colla
mollibus in plumis,
tamquam sensura, reponit.
‘Festa dies Veneris
tota celeberrima Cypro
venerat, et pandis
inductae cornibus aurum
conciderant ictae nivea
cervice iuvencae,
turaque fumabant, cum
munere functus ad aras
constitit et timide
“si, di, dare cuncta potestis,
sit coniunx, opto,”
non ausus “eburnea virgo”
dicere, Pygmalion “similis mea”
dixit “eburnae.”
sensit, ut ipsa suis aderat Venus
aurea festis,
vota quid illa velint et, amici numinis omen,
flamma ter accensa
est apicemque per
aera duxit.
ut rediit,
simulacra suae petit
ille puellae
incumbensque toro dedit
oscula: visa tepere
est;
admovet os iterum, manibus quoque
pectora temptat:
temptatum mollescit ebur
positoque rigore
subsidit digitis ceditque, ut Hymettia sole
cera remollescit tractataque pollice multas
flectitur in facies
ipsoque fit utilis
usu.
dum stupet et dubie gaudet fallique veretur,
rursus amans rursusque manu
sua vota retractat.
corpus erat! saliunt
temptatae pollice venae.
tum vero Paphius plenissima concipit heros
verba, quibus
Veneri grates agat,
oraque tandem
ore suo non falsa premit,
dataque oscula virgo
sensit et erubuit
timidumque ad lumina
lumen
attollens pariter cum caelo vidit amantem.
coniugio, quod fecit,
adest dea, iamque
coactis
cornibus in plenum noviens lunaribus orbem
illa Paphon
genuit, de qua tenet insula nomen.
’Editus hac ille est, qui
si sine prole
fuisset,
inter felices Cinyras potuisset haberi.
dira canam; procul
hinc natae, procul
este parente
aut, mea si vestras mulcebunt carmina mentes,
desit in hac mihi parte fides,
nec credite factum,
vel, si credetis, facti quoque
credite poenam.
si tamen admissum sinit hoc natura videri,
[gentibus Ismariis et nostro gratulor orbi,]
gratulor huic terrae,
quod abest regionibus illis,
quae tantum
genuere nefas: sit dives amomo
cinnamaque costumque suum
sudataque ligno
tura ferat
floresque alios Panchaia tellus,
dum ferat et murram: tanti
nova non fuit arbor.
ipse negat nocuisse tibi
sua tela Cupido,
Myrrha, facesque suas
a crimine vindicat isto;
stipite te Stygio
tumidisque adflavit echidnis
e tribus una soror: scelus
est odisse parentem,
hic amor est odio maius scelus.—undique lecti
te cupiunt
proceres, totoque Oriente iuventus
ad thalami
certamen adest: ex omnibus unum
elige, Myrrha,
virum, dum ne sit in
omnibus unus.
illa quidem
sentit foedoque repugnat amori
et secum “quo mente feror?
quid molior?” inquit
“di, precor,
et pietas sacrataque iura
parentum,
hoc prohibete nefas
scelerique resistite nostro,
si tamen hoc scelus est. sed enim damnare
negatur
hanc Venerem pietas: coeunt
animalia nullo
cetera dilectu, nec
habetur turpe iuvencae
ferre patrem tergo,
fit equo sua filia coniunx,
quasque creavit init
pecudes caper, ipsaque, cuius
semine concepta est,
ex illo concipit ales.
felices, quibus ista
licent! humana malignas
cura dedit leges,
et quod natura
remittit,
invida iura negant. gentes
tamen esse feruntur,
in quibus et nato genetrix et nata parenti
iungitur, et pietas
geminato crescit amore.
me miseram,
quod non nasci mihi contigit illic,
fortunaque loci laedor!—quid
in ista revolvor?
spes interdictae, discedite! dignus amari
ille, sed ut pater, est.—ergo, si
filia magni
non essem Cinyrae, Cinyrae concumbere possem:
nunc, quia iam meus est, non est meus, ipsaque
damno
est mihi proximitas: aliena potentior essem.
ire libet procul hinc patriaeque relinquere fines,
dum scelus
effugiam; retinet malus
ardor euntem,
ut praesens
spectem Cinyran tangamque loquarque
osculaque admoveam, si nil conceditur ultra.
ultra autem spectare aliquid potes,
inpia virgo?
et quot confundas et iura et nomina, sentis?
tune eris et matris paelex et adultera patris?
tune soror nati genetrixque vocabere fratris?
nec metues atro
crinitas angue sorores,
quas facibus saevis
oculos atque ora petentes
noxia corda vident?
at tu, dum corpore non es
passa nefas, animo ne concipe neve potentis
concubitu vetito naturae pollue
foedus!
velle puta: res ipsa vetat; pius
ille memorque est
moris—et o vellem similis furor
esset in illo!”
‘Dixerat, at Cinyras,
quem copia digna
procorum,
quid faciat, dubitare facit,
scitatur ab ipsa,
nominibus dictis, cuius
velit esse mariti;
illa silet primo
patriisque in vultibus
haerens
aestuat et tepido suffundit lumina rore.
virginei Cinyras haec
credens esse timoris,
flere vetat siccatque genas
atque oscula iungit;
Myrrha datis nimium
gaudet consultaque, qualem
optet habere virum,
“similem tibi” dixit;
at ille
non intellectam vocem conlaudat et
“esto
tam pia semper”
ait. pietatis nomine dicto
demisit vultus sceleris sibi
conscia virgo.
’Noctis erat medium,
curasque et corpora
somnus
solverat; at virgo Cinyreia pervigil igni
carpitur indomito furiosaque vota
retractat
et modo desperat, modo
vult temptare, pudetque
et cupit, et, quid
agat, non invenit,
utque securi
saucia trabs ingens,
ubi plaga novissima restat,
quo cadat,
in dubio est omnique a parte timetur,
sic animus vario
labefactus vulnere nutat
huc levis atque illuc momentaque sumit utroque,
nec modus et requies, nisi mors, reperitur amoris.
mors placet. erigitur laqueoque innectere fauces
destinat et zona summo de poste revincta
“care, vale, Cinyra,
causamque intellege mortis!”
dixit et aptabat
pallenti vincula collo.
‘Murmura verborum fidas
nutricis ad aures
pervenisse ferunt limen
servantis alumnae.
surgit anus reseratque fores mortisque paratae
instrumenta videns spatio
conclamat eodem
seque ferit
scinditque sinus ereptaque collo
vincula dilaniat; tum
denique flere vacavit,
tum dare conplexus laqueique requirere causam.
muta silet virgo
terramque inmota tuetur
et deprensa
dolet tardae conamina mortis.
instat anus canosque suos
et inania nudans
ubera per cunas alimentaque prima precatur,
ut sibi
committat, quicquid dolet.
illa rogantem
aversata gemit; certa
est exquirere nutrix
nec solam spondere fidem. “dic”
inquit “opemque
me sine ferre tibi: non est mea
pigra senectus.
seu furor est, habeo, quae carmine
sanet et herbis;
sive aliquis nocuit, magico
lustrabere ritu;
ira deum sive est, sacris
placabilis ira.
quid rear ulterius? certe fortuna
domusque
sospes et in cursu est: vivunt
genetrixque paterque.”
Myrrha patre audito suspiria duxit
ab imo
pectore; nec
nutrix etiamnum concipit ullum
mente nefas
aliquemque tamen praesentit amorem;
propositique tenax, quodcumque est,
orat, ut ipsi
indicet, et gremio
lacrimantem tollit anili
atque ita conplectens infirmis membra lacertis
“sensimus,” inquit “amas!
et in hoc mea (pone timorem)
sedulitas erit apta tibi, nec sentiet
umquam
hoc pater.” exiluit gremio
furibunda torumque
ore premens “discede, precor, miseroque pudori
parce!” ait; instanti “discede, aut
desine” dixit
“quaerere, quid doleam!
scelus est, quod scire laboras.”
horret anus tremulasque manus annisque metuque
tendit et ante pedes supplex procumbit alumnae
et modo blanditur, modo, si non conscia fiat,
terret et indicium
laquei coeptaeque minatur
mortis et officium
commisso spondet amori.
extulit illa caput
lacrimisque inplevit obortis
pectora nutricis conataque saepe
fateri
saepe tenet vocem
pudibundaque vestibus ora
texit et “o” dixit
“felicem coniuge matrem!”
hactenus, et gemuit.
gelidus nutricis in artus
ossaque (sensit enim)
penetrat tremor, albaque toto
vertice canities rigidis stetit
hirta capillis,
multaque, ut excuteret diros, si posset, amores,
addidit. at virgo scit se
non falsa moneri;
certa mori tamen
est, si non potiatur amore.
“vive,” ait haec, “potiere tuo”—et, non ausa “parente”
dicere, conticuit promissaque numine firmat.
’Festa piae Cereris
celebrabant annua matres
illa, quibus
nivea velatae corpora veste
primitias frugum dant
spicea serta suarum
perque novem noctes
venerem tactusque viriles
in vetitis
numerant: turba Cenchreis in illa
regis adest coniunx
arcanaque sacra frequentat.
ergo legitima vacuus dum coniuge lectus,
nacta gravem vino
Cinyran male sedula
nutrix,
nomine mentito veros exponit
amores
et faciem laudat;
quaesitis virginis annis
“par” ait “est Myrrhae.” quam
postquam adducere iussa
est
utque domum rediit,
“gaude, mea” dixit
“alumna:
vicimus!” infelix non toto pectore sentit
laetitiam virgo, praesagaque pectora maerent,
sed tamen et gaudet: tanta est discordia mentis.
‘Tempus erat, quo cuncta silent, interque triones
flexerat obliquo plaustrum temone Bootes:
ad facinus
venit illa suum; fugit aurea caelo
luna, tegunt
nigrae latitantia sidera nubes;
nox caret igne suo; primus
tegis, Icare, vultus,
Erigoneque pio sacrata
parentis amore.
ter pedis offensi signo est revocata, ter omen
funereus bubo letali
carmine fecit:
it tamen, et tenebrae minuunt noxque
atra pudorem;
nutricisque manum laeva
tenet, altera motu
caecum iter
explorat. thalami iam limina tangit,
iamque fores aperit,
iam ducitur intus:
at illi
poplite succiduo genua
intremuere, fugitque
et color et sanguis, animusque relinquit euntem.
quoque suo propior
sceleri est, magis
horret, et ausi
paenitet, et vellet
non cognita posse
reverti.
cunctantem longaeva manu deducit
et alto
admotam lecto cum traderet “accipe,” dixit,
“ista tua est, Cinyra” devotaque corpora iunxit.
accipit obsceno genitor sua viscera lecto
virgineosque metus levat
hortaturque timentem.
forsitan aetatis quoque nomine
“filia” dixit,
dixit et illa “pater,” sceleri ne nomina desint.
’Plena patris thalamis excedit et inpia diro
semina fert
utero conceptaque crimina portat.
postera nox facinus
geminat, nec finis in illa
est,
cum tandem Cinyras, avidus cognoscere amantem
post tot concubitus, inlato lumine
vidit
et scelus et natam verbisque dolore retentis
pendenti nitidum vagina
deripit ensem;
Myrrha fugit: tenebrisque et
caecae munere noctis
intercepta neci est latosque vagata per agros
palmiferos Arabas Panchaeaque rura
relinquit
perque novem erravit redeuntis cornua lunae,
cum tandem
terra requievit fessa
Sabaea;
vixque uteri portabat onus.
tum nescia voti
atque inter
mortisque metus et taedia vitae
est tales conplexa preces: “o siqua patetis
numina confessis, merui nec triste recuso
supplicium, sed ne violem vivosque superstes
mortuaque exstinctos, ambobus pellite regnis
mutataeque mihi vitamque necemque negate!”
numen confessis aliquod patet:
ultima certe
vota suos habuere deos. nam crura loquentis
terra supervenit, ruptosque obliqua per ungues
porrigitur radix, longi firmamina trunci,
ossaque robur agunt,
mediaque manente medulla
sanguis it in sucos, in magnos
bracchia ramos,
in parvos
digiti, duratur cortice pellis.
iamque gravem crescens uterum perstrinxerat arbor
pectoraque obruerat collumque operire parabat:
non tulit illa moram venientique obvia ligno
subsedit mersitque suos
in cortice vultus.
quae quamquam amisit veteres cum corpore sensus,
flet tamen, et tepidae manant ex arbore guttae.
est honor et lacrimis, stillataque cortice murra
nomen erile
tenet nulloque tacebitur aevo.
‘At male conceptus sub robore
creverat infans
quaerebatque viam, qua se genetrice relicta
exsereret; media gravidus tumet
arbore venter.
tendit onus matrem;
neque habent sua verba dolores,
nec Lucina potest
parientis voce vocari.
nitenti tamen est similis curvataque crebros
dat gemitus
arbor lacrimisque cadentibus umet.
constitit ad ramos mitis Lucina dolentes
admovitque manus et verba puerpera dixit:
arbor agit rimas
et fissa cortice
vivum
reddit onus, vagitque puer;
quem mollibus herbis
naides inpositum lacrimis unxere parentis.
laudaret faciem Livor
quoque; qualia namque
corpora nudorum tabula
pinguntur Amorum,
talis erat, sed, ne faciat discrimina cultus,
aut huic adde leves, aut illis deme pharetras.
’Labitur occulte fallitque volatilis aetas,
et nihil est annis velocius: ille
sorore
natus avoque suo, qui conditus arbore nuper,
nuper erat genitus,
modo formosissimus infans,
iam iuvenis,
iam vir, iam se formosior ipso
est,
iam placet et Veneri matrisque ulciscitur ignes.
namque pharetratus dum
dat puer oscula
matri,
inscius exstanti destrinxit harundine pectus;
laesa manu natum
dea reppulit: altius actum
vulnus erat specie
primoque fefellerat ipsam.
capta viri forma
non iam Cythereia curat
litora, non alto repetit Paphon aequore cinctam
piscosamque Cnidon gravidamve Amathunta metallis;
abstinet et caelo: caelo praefertur Adonis.
hunc tenet, huic
comes est adsuetaque semper in umbra
indulgere sibi formamque augere colendo
per iuga, per silvas dumosaque saxa
vagatur
fine genus vestem
ritu succincta Dianae
hortaturque canes tutaeque animalia praedae,
aut pronos lepores aut celsum in cornua
cervum
aut agitat dammas;
a fortibus abstinet apris
raptoresque lupos armatosque unguibus ursos
vitat et armenti saturatos caede
leones.
te quoque, ut hos timeas, siquid
prodesse monendo
possit, Adoni, monet,
“fortis” que “fugacibus esto”
inquit; “in audaces
non est audacia
tuta.
parce meo, iuvenis,
temerarius esse periclo,
neve feras, quibus
arma dedit natura,
lacesse,
stet mihi ne magno tua gloria.
non movet aetas
nec facies
nec quae Venerem
movere, leones
saetigerosque sues oculosque animosque ferarum.
fulmen habent acres
in aduncis dentibus apri,
impetus est fulvis
et vasta leonibus ira,
invisumque mihi genus
est.” quae causa,
roganti
“dicam,” ait “et
veteris monstrum mirabere culpae.
sed labor insolitus iam me lassavit, et, ecce,
opportuna sua blanditur populus umbra,
datque torum caespes: libet
hac requiescere tecum”
(et requievit) “humo” pressitque et
gramen et ipsum
inque sinu iuvenis posita cervice reclinis
sic ait
ac mediis interserit oscula verbis:
‘“Forsitan audieris aliquam certamine cursus
veloces superasse viros: non fabula rumor
ille fuit; superabat enim. nec dicere posses,
laude pedum formaene bono
praestantior esset.
scitanti deus huic de coniuge ’coniuge‘ dixit
’nil opus est, Atalanta, tibi:
fuge coniugis usum.
nec tamen effugies teque ipsa viva carebis.‘
territa sorte dei per opacas innuba
silvas
vivit et instantem turbam violenta procorum
condicione fugat, ’nec sum potiunda, nisi‘
inquit
’victa prius cursu. pedibus contendite mecum:
praemia veloci coniunx thalamique dabuntur,
mors pretium tardis: ea lex certaminis esto.‘
illa quidem
inmitis, sed (tanta
potentia formae est)
venit ad hanc legem temeraria turba
procorum.
sederat Hippomenes cursus spectator iniqui
et ’petitur
cuiquam per tanta pericula coniunx?‘
dixerat ac nimios
iuvenum damnarat amores;
ut faciem
et posito corpus
velamine vidit,
quale meum, vel quale tuum, si femina fias,
obstipuit tollensque manus ’ignoscite,‘ dixit
’quos modo culpavi! nondum mihi
praemia nota,
quae peteretis, erant.‘ laudando concipit ignes
et, ne quis iuvenum currat
velocius, optat
invidiaque timet. ’sed cur certaminis huius
intemptata mihi fortuna
relinquitur?‘ inquit
’audentes deus ipse iuvat!‘
dum talia secum
exigit Hippomenes, passu volat
alite virgo.
quae quamquam Scythica non
setius ire sagitta
Aonio visa est iuveni, tamen ille decorem
miratur magis: et cursus
facit ipse decorem.
aura refert ablata
citis talaria plantis,
tergaque iactantur crines per eburnea, quaeque
poplitibus suberant picto
genualia limbo;
inque puellari corpus candore ruborem
traxerat, haud aliter,
quam cum super atria velum
candida purpureum simulatas inficit umbras.
dum notat haec hospes, decursa novissima meta
est,
et tegitur festa
victrix Atalanta corona.
dant gemitum victi
penduntque ex foedere
poenas.
’”Non tamen eventu
iuvenis deterritus horum
constitit in medio vultuque in virgine
fixo
‘quid facilem titulum superando quaeris inertes?
mecum confer’ ait.
‘seu me fortuna
potentem
fecerit, a tanto
non indignabere vinci:
namque mihi genitor
Megareus Onchestius, illi
est Neptunus
avus, pronepos ego
regis aquarum,
nec virtus citra
genus est; seu vincar, habebis
Hippomene victo magnum
et memorabile nomen.’
talia dicentem molli
Schoeneia vultu
aspicit et dubitat,
superari an vincere
malit,
atque ita ‘quis deus hunc formosis’ inquit ‘iniquus
perdere vult caraeque iubet
discrimine vitae
coniugium petere hoc? non sum,
me iudice, tanti.
nec forma tangor, (poteram tamen
hac quoque tangi)
sed quod adhuc puer est; non me
movet ipse, sed aetas.
quid, quod inest virtus
et mens interrita leti?
quid, quod ab aequorea numeratur origine quartus?
quid, quod amat tantique putat conubia
nostra,
ut pereat, si me fors
illi dura negarit?
dum licet, hospes,
abi thalamosque relinque cruentos.
coniugium crudele meum
est, tibi nubere
nulla
nolet, et optari
potes a sapiente
puella.—
cur tamen est mihi cura tui tot iam
ante peremptis?
viderit! intereat, quoniam tot caede procorum
admonitus non est agiturque in taedia
vitae.—
occidet hic igitur, voluit
quia vivere mecum,
indignamque necem pretium
patietur amoris?
non erit invidiae victoria nostra ferendae.
sed non
culpa mea est! utinam desistere velles,
aut, quoniam
es demens, utinam
velocior esses!
at quam virgineus puerili vultus
in ore est!
a! miser Hippomene, nollem tibi
visa fuissem!
vivere dignus eras.
quodsi felicior essem,
nec mihi coniugium fata inportuna negarent,
unus eras, cum quo sociare cubilia vellem.‘
dixerat, utque rudis
primoque cupidine tacta,
quod facit,
ignorans amat et non sentit amorem.
’“Iam solitos poscunt cursus
populusque paterque,
cum me
sollicita proles Neptunia voce
invocat Hippomenes ‘Cytherea,’ que
‘conprecor,
ausis
adsit’ ait ‘nostris
et quos dedit,
adiuvet ignes.’
detulit aura preces
ad me non invida blandas:
motaque sum, fateor,
nec opis mora longa dabatur.
est ager, indigenae Tamasenum nomine dicunt,
telluris Cypriae pars
optima, quem mihi prisci
sacravere senes templisque accedere dotem
hanc iussere
meis; medio nitet
arbor in arvo,
fulva comas,
fulvo ramis crepitantibus auro:
hinc tria forte mea veniens
decerpta ferebam
aurea poma manu nullique videnda nisi
ipsi
Hippomenen adii docuique, quis
usus in illis.
signa tubae dederant, cum
carcere pronus uterque
emicat et summam
celeri pede libat
harenam:
posse putes illos
sicco freta radere
passu
et segetis canae
stantes percurrere aristas.
adiciunt animos iuveni
clamorque favorque
verbaque dicentum ‘nunc,
nunc incumbere tempus!
Hippomene, propera! nunc
viribus utere totis!
pelle moram: vinces!’ dubium, Megareius heros
gaudeat an virgo magis his Schoeneia dictis.
o quotiens,
cum iam posset
transire, morata est
spectatosque diu vultus
invita reliquit!
aridus e lasso veniebat anhelitus ore,
metaque erat longe:
tum denique de tribus unum
fetibus arboreis proles Neptunia misit.
obstipuit virgo nitidique cupidine pomi
declinat cursus aurumque volubile tollit;
praeterit Hippomenes: resonant spectacula plausu.
illa moram celeri
cessataque tempora cursu
corrigit atque iterum
iuvenem post terga
relinquit:
et rursus pomi
iactu remorata secundi
consequitur transitque virum. pars
ultima cursus
restabat; ‘nunc’ inquit
‘ades, dea muneris
auctor!’
inque latus campi,
quo tardius illa
rediret,
iecit ab obliquo
nitidum iuvenaliter aurum.
an peteret,
virgo visa est dubitare: coegi
tollere et adieci
sublato pondera malo
inpediique oneris pariter gravitate moraque,
neve meus sermo
cursu sit tardior
ipso,
praeterita est virgo: duxit
sua praemia victor.
‘”Dignane, cui grates
ageret, cui turis honorem
ferret, Adoni, fui? nec grates inmemor egit,
nec mihi tura dedit. subitam convertor in iram,
contemptuque dolens, ne sim spernenda futuris,
exemplo caveo meque
ipsa exhortor in ambos:
templa, deum Matri quae quondam clarus Echion
fecerat ex voto, nemorosis abdita silvis,
transibant, et iter longum requiescere suasit;
illic concubitus intempestiva cupido
occupat Hippomenen a numine concita nostro.
luminis exigui fuerat
prope templa recessus,
speluncae similis, nativo pumice
tectus,
religione sacer prisca, quo multa sacerdos
lignea contulerat veterum simulacra deorum;
hunc init et vetito temerat sacraria probro.
sacra retorserunt oculos, turritaque Mater
an Stygia
sontes dubitavit mergeret unda:
poena levis
visa est; ergo modo levia fulvae
colla iubae velant,
digiti curvantur in ungues,
ex umeris armi
fiunt, in pectora
totum
pondus abit, summae cauda
verruntur harenae;
iram vultus habet,
pro verbis murmura reddunt,
pro thalamis celebrant silvas aliisque timendi
dente premunt domito
Cybeleia frena leones.
hos tu, care mihi, cumque
his genus omne ferarum,
quod non terga fugae, sed pugnae
pectora praebet,
effuge, ne virtus
tua sit damnosa
duobus!“
’Illa quidem monuit
iunctisque per aera cycnis
carpit iter, sed stat monitis contraria virtus.
forte suem latebris vestigia certa
secuti
excivere canes, silvisque exire
parantem
fixerat obliquo iuvenis Cinyreius ictu:
protinus excussit pando
venabula rostro
sanguine tincta suo trepidumque et tuta petentem
trux aper insequitur totosque sub
inguine dentes
abdidit et fulva moribundum stravit harena.
vecta levi curru
medias Cytherea per
auras
Cypron olorinis nondum pervenerat alis:
agnovit longe gemitum
morientis et albas
flexit aves illuc,
utque aethere vidit
ab alto
exanimem inque suo iactantem sanguine corpus,
desiluit pariterque sinum pariterque capillos
rupit et indignis
percussit pectora palmis
questaque cum fatis
”at non tamen omnia vestri
iuris erunt“ dixit.
”luctus monimenta manebunt
semper, Adoni, mei, repetitaque mortis imago
annua plangoris peraget simulamina nostri;
at cruor in florem mutabitur. an
tibi quondam
femineos artus in olentes vertere mentas,
Persephone, licuit: nobis
Cinyreius heros
invidiae mutatus erit?“
sic fata cruorem
nectare odorato sparsit, qui
tinctus ab illo
intumuit sic, ut fulvo perlucida caeno
surgere bulla solet,
nec plena longior
hora
facta mora est, cum flos de sanguine concolor ortus,
qualem, quae lento
celant sub cortice
granum,
punica ferre solent; brevis
est tamen usus in illo;
namque male haerentem et nimia levitate caducum
excutiunt idem, qui praestant nomina, venti.‘