Primæ frugiparos fetus mortalibus ægris
dididerunt quondam præclaro nomine Athenæ
et recreaverunt vitam legesque rogarunt
et primæ dederunt solacia dulcia
vitæ,
cum genuere virum
tali cum corde repertum,
omnia veridico qui quondam
ex ore profudit;
cuius et extincti
propter divina reperta
divolgata vetus iam ad cælum gloria
fertur.
nam cum vidit hic ad
victum quæ flagitat
usus
omnia iam ferme mortalibus esse parata
et, pro quam possent, vitam
consistere tutam,
divitiis homines et honore et laude potentis
affluere atque bona gnatorum excellere fama,
nec minus esse domi cuiquam
tamen anxia cordi,
atque animi ingratis vitam
vexare sine ulla
pausa atque
infestis cogi sævire
querellis,
intellegit ibi vitium vas efficere ipsum
omniaque illius vitio
corrumpier intus,
quæ conlata
foris et commoda
cumque venirent;
partim quod fluxum
pertusumque esse videbat,
ut nulla posset ratione explerier umquam,
partim quod tætro
quasi conspurcare sapore
omnia cernebat, quæ
cumque receperat, intus.
veridicis igitur purgavit pectora dictis
et finem statuit cuppedinis atque timoris
exposuitque bonum summum,
quo tendimus omnes,
quid foret,
atque viam monstravit, tramite parvo
qua possemus
ad id recto contendere cursu,
quidve mali foret
in rebus mortalibus passim,
quod fieret naturali varieque volaret
seu casu seu vi,
quod sic natura
parasset,
et quibus e portis occurri cuique
deceret,
et genus humanum
frustra plerumque probavit
volvere curarum tristis in pectore fluctus.
nam vel
uti pueri trepidant atque
omnia cæcis
in tenebris
metuunt, sic nos in luce
timemus
inter dum, nihilo
quæ sunt metuenda magis
quam
quæ pueri in tenebris pavitant finguntque futura.
hunc igitur terrorem animi
tenebrasque necessest
non radii solis
nec lucida tela
diei
discutiant, sed naturæ species ratioque.
quo magis inceptum pergam pertexere dictis.
Et quoniam docui
mundi mortalia templa
esse [et] nativo consistere corpore cælum,
et quæ cumque in eo fiunt fierique necessest
pleraque dissolui, qui
restant percipe porro,
quandoquidem semel insignem conscendere currum
* *
*
tu
mihi supremæ præscripta ad
candida callis
currenti spatium præmonstra, callida musa
Calliope, requies hominum divomque voluptas,
te duce
ut insigni capiam
cum laude coronam.
* *
*
ventorum existant, placentur [ut]
omnia rursum
* *
*
quæ
fuerint, sint placato
conversa furore.
cetera quæ fieri in terris cæloque tuentur
mortales, pavidis cum pendent mentibus sæpe
et faciunt
animos humilis formidine divom
depressosque premunt ad terram propterea quod
ignorantia causarum conferre deorum
cogit ad imperium
res et concedere regnum.
[quorum operum causas
nulla ratione videre
possunt ac fieri divino numine rentur.]
nam bene qui didicere deos securum
agere ævom,
si tamen interea mirantur qua
ratione
quæque geri possint, præsertim rebus
in illis
quæ supera
caput ætheriis cernuntur in oris,
rursus in antiquas
referuntur religionis
et dominos acris
adsciscunt, omnia posse
quos miseri
credunt, ignari quid
queat esse,
quid nequeat,
finita potestas denique cuique
qua nam sit ratione atque
alte terminus hærens;
quo magis errantes cæca ratione
feruntur.
quæ nisi respuis
ex animo longeque remittis
dis indigna putare
alienaque pacis eorum,
delibata deum per te tibi
numina sancta
sæpe oberunt; non
quo violari summa
deum vis
possit, ut ex ira
pœnas petere inbibat acris,
sed quia tute tibi placida
cum pace quietos
constitues magnos irarum
volvere fluctus,
nec delubra deum
placido cum pectore
adibis,
nec de corpore
quæ sancto simulacra feruntur
in mentes
hominum divinæ nuntia
formæ,
suscipere hæc animi tranquilla pace
valebis.
inde videre licet
qualis iam vita sequatur.
quam quidem ut a nobis
ratio verissima longe
reiciat, quamquam sunt
a me
multa profecta,
multa tamen restant
et sunt ornanda
politis
versibus; est ratio cælisque tenenda,
sunt tempestates et
fulmina clara canenda,
quid faciant et qua de
causa cumque ferantur;
ne trepides cæli
divisis partibus amens,
unde volans
ignis pervenerit aut
in utram se
verterit hinc
partim, quo pacto per loca sæpta
insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.
[quorum operum
causas nulla ratione
videre
possunt ac fieri divino
numine rentur.]
Principio tonitru quatiuntur cærula cæli
propterea quia concurrunt sublime volantes
aetheriæ nubes contra
pugnantibus ventis.
nec fit enim sonitus cæli
de parte serena,
verum ubi cumque
magis denso sunt agmine nubes,
tam magis hinc magno fremitus fit
murmure sæpe.
præterea neque tam condenso corpore nubes
esse queunt
quam sunt lapides
ac ligna, neque
autem
tam tenues quam
sunt nebulæ fumique volantes;
nam cadere aut bruto deberent pondere pressæ
ut lapides,
aut ut fumus constare nequirent
nec cohibere nives
gelidas et grandinis imbris.
Dant etiam sonitum
patuli super æquora
mundi,
carbasus ut quondam magnis
intenta theatris
dat crepitum malos
inter iactata trabesque,
inter dum perscissa furit
petulantibus auris
et fragilis [sonitus] chartarum commeditatur;
id quoque enim
genus in tonitru
cognoscere possis,
aut ubi suspensam vestem chartasque volantis
verberibus venti versant
planguntque per auras.
fit quoque
enim inter dum [ut] non
tam concurrere nubes
frontibus adversis possint quam
de latere ire
diverso motu
radentes corpora tractim,
aridus unde auris
terget sonus ille diuque
ducitur, exierunt donec regionibus artis.
Hoc etiam pacto
tonitru concussa videntur
omnia sæpe gravi
tremere et divolsa
repente
maxima dissiluisse capacis mœnia
mundi,
cum subito validi
venti conlecta procella
nubibus intorsit sese
conclusaque ibidem
turbine versanti magis
ac magis undique
nubem
cogit uti fiat spisso cava corpore
circum,
post ubi conminuit vis
eius et impetus
acer,
tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem.
nec mirum, cum plena animæ vensicula parva
sæpe haud dat parvum sonitum displosa repente.
Est etiam ratio,
cum venti nubila
perflant,
ut sonitus faciant; etenim ramosa
videmus
nubila sæpe modis multis
atque aspera ferri;
scilicet ut, crebram
silvam cum flamina
cauri
perflant, dant sonitum frondes ramique fragorem.
Fit quoque ut inter dum validi
vis incita venti
perscindat nubem perfringens impete recto;
nam quid possit ibi flatus
manifesta docet res,
hic, ubi lenior est, in terra cum tamen alta
arbusta evolvens radicibus haurit ab imis.
sunt etiam fluctus
per nubila, qui quasi murmur
dant in frangendo graviter; quod
item fit in altis
fluminibus magnoque mari,
cum frangitur æstus.
Fit quoque, ubi e nubi
in nubem vis incidit ardens
fulminis; hæc multo si forte umore
recepit
ignem, continuo magno clamore
trucidat;
ut calidis candens ferrum
e fornacibus olim
stridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem.
Aridior porro si nubes accipit ignem,
uritur ingenti sonitu
succensa repente,
lauricomos ut si per montis flamma
vagetur
turbine ventorum comburens impete magno;
nec res ulla magis quam Phœbi Delphica laurus
terribili sonitu flamma
crepitante crematur.
Denique sæpe geli multus fragor atque
ruina
grandinis in magnis sonitum dat nubibus alte;
ventus enim cum confercit, franguntur in
artum
concreti montes nimborum et grandine mixti.
Fulgit item, nubes
ignis cum semina
multa
excussere suo concursu, ceu
lapidem si
percutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen
exilit et claras
scintillas dissipat ignis.
sed tonitrum
fit uti post auribus accipiamus,
fulgere quam cernant
oculi, quia semper
ad auris
tardius adveniunt quam
visum quæ moveant
res.
id licet hinc etiam cognoscere: cædere si quem
ancipiti videas ferro
procul arboris auctum,
ante fit ut cernas ictum quam plaga per auris
det sonitum;
sic fulgorem quoque cernimus ante
quam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni
e simili causa, concursu natus
eodem.
Hoc etiam pacto
volucri loca lumine
tingunt
nubes et tremulo
tempestas impete fulgit.
ventus ubi invasit
nubem et versatus
ibidem
fecit ut ante cavam docui spissescere nubem,
mobilitate sua fervescit; ut
omnia motu
percalefacta vides ardescere, plumbea vero
glans etiam
longo cursu volvenda liquescit.
ergo fervidus hic
nubem cum perscidit atram,
dissipat ardoris quasi
per vim expressa
repente
semina, quæ faciunt nictantia fulgura flammæ;
inde sonus sequitur, qui
tardius adlicit auris
quam quæ perveniunt oculorum ad lumina nostra.
scilicet hoc densis
fit nubibus et simul alte
extructis aliis alias
super impete miro.
ne tibi sit frudi quod nos inferne videmus
quam sint lata magis quam sursum
extructa quid extent.
contemplator enim, cum montibus adsimulata
nubila portabunt venti
transversa per auras,
aut ubi per magnos montis
cumulata videbis
insuper esse aliis
alia atque urguere
superna
in statione locata sepultis undique ventis;
tum poteris
magnas moles cognoscere eorum
speluncasque vel ut saxis pendentibus structas
cernere, quas venti
cum tempestate coorta
conplerunt, magno indignantur murmure clausi
nubibus in caveisque ferarum more
minantur,
nunc hinc nunc illinc fremitus per
nubila mittunt,
quærentesque viam circum
versantur et ignis
semina convolvunt [e]
nubibus atque ita cogunt
multa rotantque cavis flammam
fornacibus intus,
donec divolsa fulserunt nube
corusci.
Hac etiam fit uti de
causa mobilis ille
devolet in terram
liquidi color aureus
ignis,
semina quod nubes ipsas
permulta necessust
ignis habere; etenim
cum sunt umore
sine ullo,
flammeus [est] plerumque colos
et splendidus ollis.
quippe etenim solis
de lumine multa
necessest
concipere, ut merito rubeant ignesque profundant.
hasce igitur cum ventus agens contrusit in unum
compressitque locum cogens,
expressa profundunt
semina, quæ faciunt
flammæ fulgere colores.
Fulgit item, cum rarescunt quoque nubila
cæli;
nam cum ventus
eas leviter diducit euntis
dissoluitque, cadant ingratius illa
necessest
semina quæ faciunt fulgorem. tum
sine tætro
terrore atque sonis
fulgit nulloque tumultu.
Quod superest, [quali] natura
prædita constent
fulmina, declarant ictus
et inusta vaporis
signa notæque gravis
halantis sulpuris auras;
ignis enim sunt hæc non
venti signa neque
imbris.
præterea sæpe accendunt quoque tecta
domorum
et celeri flamma
dominantur in ædibus
ipsis.
hunc tibi subtilem cum
primis ignibus ignem
constituit natura minutis mobilibusque
corporibus, cui nil omnino obsistere possit.
transit enim validum
fulmen per sæpta
domorum
clamor ut ac voces, transit per saxa, per æra
et liquidum
puncto facit æs in tempore et aurum.
curat item vasis
integris vina repente
diffugiant, quia ni mirum facile omnia
circum
conlaxat rareque facit lateramina vasis
adveniens calor eius et insinuatus in
ipsum
mobiliter soluens differt primordia vini.
quod solis
vapor ætatem non posse videtur
efficere usque adeo pollens fervore corusco.
tanto mobilior vis
et dominantior hæc
est.
Nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto
fiant ut possint ictu discludere turris,
disturbare domos, avellere tigna
trabesque
et monimenta virum
commoliri atque ciere,
exanimare homines, pecudes prosternere passim,
cetera de genere
hoc qua vi facere omnia possint,
expediam neque [te] in promissis plura
morabor.
Fulmina gignier e crassis
alteque putandumst
nubibus extructis; nam
cælo nulla sereno
nec leviter
densis mittuntur nubibus umquam.
nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res;
quod tunc per totum concrescunt aeëra nubes,
undique uti tenebras
omnis Acherunta reamur
liquisse et magnas
cæli complesse cavernas,
Æusque adeo tetra nimborum nocte
coorta
inpendent atræ formidinis ora
superne,Æ
cum commoliri tempestas fulmina cœptat.
præterea persæpe niger
quoque per mare nimbus,
ut picis e cælo demissum flumen, in undas
sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram
fulminibus gravidam tempestatem atque procellis,
ignibus ac ventis
cum primis ipse
repletus,
in terra quoque
ut horrescant ac
tecta requirant.
sic igitur supera
nostrum caput esse putandumst
tempestatem
altam; neque enim caligine tanta
obruerent terras, nisi
inædificata superne
multa forent multis exempto nubila
sole;
nec tanto possent
venientes opprimere imbri,
flumina abundare ut facerent camposque natare,
si non extructis foret alte nubibus æther.
hic igitur
ventis atque ignibus
omnia plena
sunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt.
quippe etenim supra
docui permulta vaporis
semina habere cavas
nubes et multa necessest
concipere ex solis radiis
ardoreque eorum.
hoc ubi ventus eas idem qui cogit in unum
forte locum quemvis, expressit multa
vaporis
semina seque simul cum eo commiscuit igni,
insinuatus ibi vortex
versatur in arto
et calidis
acuit fulmen fornacibus intus;
nam duplici
ratione accenditur: ipse
sua cum
mobilitate calescit et e contagibus ignis.
inde ubi percaluit venti vis [et] gravis ignis
impetus incessit, maturum tum quasi fulmen
perscindit subito nubem
ferturque coruscis
omnia luminibus lustrans loca
percitus ardor.
quem gravis
insequitur sonitus, displosa repente
opprimere ut cæli videantur templa superne.
inde tremor terras
graviter pertemptat et
altum
murmura percurrunt cælum; nam tota fere tum
tempestas concussa tremit fremitusque moventur.
quo de
concussu sequitur gravis imber
et uber,
omnis uti videatur in imbrem
vertier æther
atque ita præcipitans ad diluviem
revocare;
tantus discidio nubis ventique procella
mittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu.
Est etiam cum vis extrinsecus incita venti
incidit in validam
maturo culmine nubem;
quam cum perscidit, extemplo cadit
igneus ille
vertex, quem
patrio vocitamus nomine fulmen.
hoc fit idem in
partis alias, quo cumque tulit vis.
Fit quoque ut inter dum venti vis missa sine igni
igniscat tamen in spatio longoque meatu,
dum venit amittens in cursu corpora quædam
grandia, quæ nequeunt
pariter penetrare per
auras,
atque alia ex ipso conradens aeëre portat
parvola, quæ faciunt
ignem commixta volando;
non alia longe
ratione ac plumbea
sæpe
fervida fit glans in cursu, cum multa rigoris
corpora dimittens ignem concepit in auris.
Fit quoque ut ipsius
plagæ vis excitet
ignem,
frigida cum venti pepulit
vis missa sine igni,
ni mirum quia,
cum vehementi perculit ictu,
confluere ex ipso possunt elementa vaporis
et simul ex illa
quæ tum res excipit ictum;
ut, lapidem
ferro cum cædimus,
evolat ignis,
nec, quod frigida vis ferrist,
hoc setius illi
semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.
sic igitur quoque
res accendi fulmine debet,
opportuna fuit si forte et idonea
flammis.
nec temere omnino
plane vis frigida
venti
esse potest, ea quæ tanta vi missa supernest,
quin, prius in cursu si non accenditur igni,
at tepefacta tamen
veniat commixta calore.
Mobilitas autem fit fulminis et gravis
ictus
et celeri ferme
percurrunt fulmina lapsu,
nubibus ipsa quod omnino prius incita
se vis
colligit et magnum
conamen sumit eundi,
inde ubi non potuit nubes
capere inpetis auctum,
exprimitur vis atque ideo volat impete
miro,
ut validis quæ
de tormentis missa
feruntur.
Adde quod e
parvis et levibus
est elementis,
nec facilest tali
naturæ obsistere quicquam;
inter enim fugit
ac penetrat per
rara viarum,
non igitur
multis offensibus in
remorando
hæsitat, hanc ob
rem celeri volat
impete labens.
Deinde, quod omnino
natura pondera deorsum
omnia nituntur, cum
plagast addita vero,
mobilitas duplicatur et
impetus ille gravescit,
ut vehementius et
citius quæ cumque
morantur
obvia discutiat plagis itinerque sequatur.
Denique quod longo
venit impete, sumere
debet
mobilitatem
etiam atque etiam,
quæ crescit eundo
et validas
auget viris et roborat ictum;
nam facit ut quæ
sint illius semina
cumque
e regione locum
quasi in unum cuncta ferantur,
omnia coniciens in eum volventia cursum.
Forsitan ex ipso veniens trahat aeëre quædam
corpora, quæ plagis
incendunt mobilitatem.
incolumisque
venit per res atque integra transit
multa, foraminibus liquidus quia
transviat ignis.
multaque perfringit, cum
corpora fulminis ipsa
corporibus rerum inciderunt, qua
texta tenentur.
dissoluit porro facile
æs aurumque repente
conferve facit, e parvis quia facta
minute
corporibus vis est
et levibus ex elementis,
quæ facile insinuantur et
insinuata repente
dissoluont nodos omnis
et vincla relaxant.
Autumnoque magis stellis
fulgentibus alta
concutitur cæli domus
undique totaque tellus,
et cum tempora se veris florentia pandunt.
frigore enim desunt
ignes ventique calore
deficiunt neque sunt tam denso corpore
nubes.
interutrasque
igitur cum cæli tempora constant,
tum variæ causæ
concurrunt fulminis omnes.
nam fretus
ipse anni permiscet frigus [ad] æstum.
quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina
nubi,
ut discordia [sit]
rerum magnoque tumultu
ignibus et ventis
furibundus fluctuet aeër.
ut discordia [sit] rerum
magnoque tumultu
ignibus et ventis
furibundus fluctuet aeër.
prima caloris enim
pars est postrema
rigoris;
tempus id est vernum; quare pugnare
necessest
dissimilis [res] inter se turbareque mixtas.
et calor extremus primo cum frigore mixtus
volvitur, autumni quod
fertur nomine tempus,
hic quoque
confligunt hiemes æstatibus acres.
propterea [freta] sunt
hæc anni nominitanda,
nec mirumst, in eo si
tempore plurima fiunt
fulmina tempestasque cietur turbida cælo,
ancipiti quoniam bello
turbatur utrimque,
hinc flammis, illinc ventis
umoreque mixto.
Hoc est
igniferi naturam fulminis ipsam
perspicere et qua vi faciat rem quamque videre,
non Tyrrhena
retro volventem carmina frustra
indicia occultæ divum
perquirere mentis,
unde volans ignis
pervenerit aut in utram se
verterit hinc
partim, quo pacto per loca sæpta
insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se,
quidve nocere
queat de cælo fulminis ictus.
quod si Iuppiter atque alii fulgentia divi
terrifico quatiunt sonitu cælestia templa
et iaciunt
ignem quo cuiquest
cumque voluntas,
cur quibus incautum scelus aversabile cumquest
non faciunt icti
flammas ut fulguris
halent
pectore perfixo, documen mortalibus acre,
et potius
nulla sibi turpi
conscius in re
volvitur
in flammis innoxius inque
peditur
turbine cælesti subito correptus et igni?
cur etiam loca sola petunt frustraque laborant?
an tum
bracchia consuescunt firmantque lacertos?
in terraque patris cur telum perpetiuntur
optundi? cur ipse sinit neque parcit
in hostis?
denique cur numquam
cælo iacit undique
puro
Iuppiter in terras fulmen
sonitusque profundit?
an simul ac nubes successere, ipse
in eas tum
descendit, prope ut hinc teli determinet ictus?
in mare qua porro mittit
ratione? quid undas
arguit et liquidam
molem camposque natantis?
præterea si vult caveamus fulminis ictum,
cur dubitat
facere ut possimus
cernere missum?
si nec opinantis autem volt opprimere igni,
cur tonat ex illa
parte, ut vitare
queamus,
cur tenebras ante
et fremitus et murmura concit?
et simul in multas partis
qui credere possis
mittere? an hoc ausis numquam contendere factum,
ut fierent
ictus uno sub tempore plures?
at sæpest
numero factum fierique necessest,
ut pluere in multis regionibus et
cadere imbris,
fulmina sic uno fieri sub tempore
multa.
postremo cur sancta deum
delubra suasque
discutit infesto præclaras fulmine sedes
et bene facta deum frangit
simulacra suisque
demit imaginibus violento volnere honorem?
altaque cur plerumque petit
loca plurimaque eius
montibus in summis
vestigia cernimus ignis?
Quod super est, facilest ex his cognoscere rebus,
presteras Graii quos ab re
nominitarunt,
in mare qua missi veniant ratione superne.
nam fit
ut inter dum tam quam demissa
columna
in mare de cælo descendat, quam
freta circum
fervescunt graviter spirantibus incita flabris,
et quæ cumque in eo tum sint deprensa tumultu
in summum
veniant vexata periclum.
hoc fit
ubi inter dum non quit vis incita venti
rumpere quam cœpit
nubem, sed deprimit, ut sit
in mare
de cælo tam quam demissa columna,
paulatim, quasi quid pugno bracchique superne
coniectu trudatur et extendatur in undas;
quam cum discidit, hinc prorumpitur in
mare venti
vis et fervorem mirum concinnat in undis;
versabundus
enim turbo descendit et illam
deducit pariter lento
cum corpore nubem;
quam simul
ac gravidam detrusit ad æquora ponti,
ille in aquam subito totum
se inmittit et omne
excitat ingenti sonitu
mare fervere cogens.
Fit quoque ut involvat venti se nubibus ipse
vertex conradens ex aeëre
semina nubis
et quasi demissum cælo prestera imitetur;
hic ubi
se in terras
demisit dissoluitque,
turbinis immanem vim provomit atque procellæ.
sed quia fit raro omnino montisque necessest
officere in terris,
apparet crebrius idem
prospectu maris in magno cæloque patenti.
Nubila concrescunt, ubi
corpora multa volando
hoc super in cæli
spatio coiere repente
asperiora, modis quæ possint indupedita
exiguis tamen inter
se compressa teneri.
hæc faciunt primum
parvas consistere nubes;
inde ea comprendunt inter se conque gregantur
et coniungendo crescunt ventisque feruntur
usque adeo donec
tempestas sæva coortast.
Fit quoque uti montis vicina cacumina cælo
quam sint quoque magis, tanto
magis edita fument
adsidue fulvæ nubis
caligine crassa
propterea quia, cum consistunt nubila primum,
ante videre oculi
quam possint tenvia, venti
portantes cogunt ad summa cacumina montis;
hic demum fit uti
turba maiore coorta
et condensa
queant apparere et simul ipso
vertice de montis
videantur surgere in æthram.
nam loca declarat sursum ventosa patere
res ipsa et sensus, montis
cum ascendimus altos.
Præterea permulta mari
quoque tollere toto
corpora naturam declarant litore vestis
suspensæ, cum concipiunt umoris adhæsum.
quo magis ad nubis augendas multa
videntur
posse quoque e salso consurgere momine ponti;
nam ratio consanguineast umoribus omnis.
Præterea fluviis ex omnibus et simul ipsa
surgere de terra nebulas æstumque videmus,
quæ vel
ut halitus hinc
ita sursum expressa feruntur
suffunduntque sua cælum
caligine et altas
sufficiunt nubis paulatim conveniundo;
urget enim quoque
signiferi super ætheris æstus
et quasi densendo subtexit cærula nimbis.
Fit quoque ut hunc veniant in cælum extrinsecus illa
corpora quæ faciunt
nubis nimbosque volantis;
innumerabilem enim numerum
summamque profundi
esse infinitam docui, quantaque volarent
corpora mobilitate ostendi quamque repente
immemorabile [per] spatium
transire solerent.
haut igitur mirumst, si parvo tempore sæpe
tam magnis
ventis tempestas atque
tenebræ
coperiant maria ac terras
inpensa superne,
undique quandoquidem per
caulas ætheris omnis
et quasi per magni circum
spiracula mundi
exitus introitusque elementis redditus extat.
Nunc age, quo pacto pluvius concrescat in
altis
nubibus umor et
in terras demissus ut imber
decidat, expediam. primum iam semina aquai
multa simul
vincam consurgere nubibus ipsis
omnibus ex rebus pariterque ita crescere
utrumque
et nubis et aquam, quæ cumque
in nubibus extat,
ut pariter
nobis corpus cum sanguine crescit,
sudor item atque
umor qui cumque
est denique membris.
concipiunt etiam multum
quoque sæpe marinum
umorem, vel uti pendentia vellera lanæ,
cum supera
magnum mare venti
nubila portant.
consimili ratione ex omnibus amnibus umor
tollitur in nubis. quo cum
bene semina aquarum
multa modis multis
convenere undique adaucta,
confertæ nubes umorem
mittere certant
dupliciter; nam vis venti contrudit et ipsa
copia nimborum turba
maiore coacta
urget et e supero premit ac facit effluere imbris.
præterea cum rarescunt quoque nubila
ventis
aut dissolvuntur solis super
icta calore,
mittunt umorem pluvium stillantque, quasi igni
cera super
calido tabescens multa
liquescat.
sed vehemens imber
fit, ubi vehementer utraque
nubila vi cumulata
premuntur et impete
venti.
at retinere diu
pluviæ longumque morari
consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum
atque aliis aliæ
nubes nimbique rigantes
insuper atque omni vulgo de parte feruntur,
terraque cum fumans umorem
tota redhalat.
hic ubi
sol radiis tempestatem inter opacam
adversa fulsit nimborum aspargine contra,
tum color in nigris existit nubibus arqui.
Cetera quæ sursum
crescunt sursumque creantur,
et quæ
concrescunt in nubibus,
omnia, prorsum
omnia, nix venti grando gelidæque pruinæ
et vis magna geli, magnum
duramen aquarum,
et mora quæ fluvios passim
refrenat aventis,
perfacilest tamen hæc reperire animoque videre,
omnia quo pacto fiant quareve creentur,
cum bene cognoris elementis reddita quæ
sint.
Nunc age, quæ ratio terrai motibus extet
percipe. et in primis terram fac ut esse
rearis
supter item ut
supera ventosis undique plenam
speluncis multosque lacus
multasque lucunas
in gremio
gerere et rupes deruptaque saxa;
multaque sub tergo terrai flumina tecta
volvere vi fluctus
summersos [cæ]ca putandumst;
undique enim similem esse
sui res postulat
ipsa.
his igitur rebus
subiunctis suppositisque
terra superne tremit magnis
concussa ruinis,
subter ubi ingentis
speluncas subruit ætas;
quippe cadunt toti
montes magnoque repente
concussu late disserpunt inde
tremores.
et merito, quoniam plaustris concussa tremescunt
tecta viam propter
non magno pondere
tota,
nec minus exultant, si quidvis cumque viai
ferratos utrimque rotarum succutit orbes.
Fit quoque, ubi in magnas aquæ
vastasque lucunas
gleba vetustate e terra provolvitur ingens,
ut iactetur
aquæ fluctu quoque
terra vacillans;
ut vas
inter [aquas] non quit constare, nisi
umor
destitit in dubio fluctu
iactarier intus.
Præterea ventus cum per loca subcava
terræ
collectus parte ex una procumbit et urget
obnixus magnis speluncas viribus altas,
incumbit tellus quo venti prona premit
vis.
tum supera terram
quæ sunt extructa domorum
ad cælumque
magis quanto sunt
edita quæque,
inclinata minent in eandem prodita partem
protractæque trabes inpendent ire
paratæ.
et metuunt magni
naturam credere mundi
exitiale aliquod tempus
clademque manere,
cum videant
tantam terrarum incumbere molem!
quod nisi respirent venti, [vis]
nulla refrenet
res neque ab exitio possit reprehendere euntis;
nunc quia respirant alternis inque
gravescunt
et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi,
sæpius hanc ob rem minitatur terra
ruinas
quam facit; inclinatur enim
retroque recellit
et recipit
prolapsa suas in pondere sedes.
hac igitur
ratione vacillant omnia
tecta,
summa magis mediis,
media imis, ima perhilum.
Est hæc eiusdem
quoque magni causa
tremoris.
ventus ubi atque animæ subito vis maxima quædam
aut extrinsecus aut
ipsa tellure coorta
in loca se cava
terrai coniecit ibique
speluncas inter magnas
fremit ante tumultu
versabunda portatur, post
incita cum vis
exagitata foras erumpitur et simul altam
diffindens terram magnum
concinnat hiatum.
in Syria Sidone quod accidit
et fuit Ægi
in Peloponneso, quas exitus
hic animai
disturbat urbes et terræ motus obortus.
multaque præterea ceciderunt mœnia magnis
motibus in terris
et multæ per mare pessum
subsedere suis pariter
cum civibus urbes.
quod nisi prorumpit, tamen impetus
ipse animai
et fera vis venti per crebra foramina terræ
dispertitur ut horror
et incutit inde
tremorem;
frigus uti nostros
penitus cum venit in artus,
concutit invitos cogens
tremere atque movere.
ancipiti trepidant igitur terrore per urbis,
tecta superne timent, metuunt inferne cavernas
terrai ne dissoluat natura repente,
neu distracta suum
late dispandat hiatum
idque suis confusa
velit complere ruinis.
proinde licet quamvis
cælum terramque reantur
incorrupta fore aeternæ
mandata saluti:
et tamen inter dum præsens
vis ipsa pericli
subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris,
ne pedibus
raptim tellus subtracta feratur
in barathrum rerumque sequatur prodita summa
funditus et fiat mundi confusa ruina.
* *
*
Principio mare
mirantur non reddere
maius
naturam, quo sit
tantus decursus aquarum,
omnia quo veniant
ex omni flumina
parte.
adde vagos imbris
tempestatesque volantes,
omnia quæ maria ac terras sparguntque rigantque;
adde suos fontis;
tamen ad maris omnia summam
guttai vix instar
erunt unius adaugmen;
quo minus est mirum mare non augescere magnum.
Præterea magnam sol partem detrahit æstu.
quippe videmus enim
vestis umore madentis
exsiccare suis radiis
ardentibus solem;
at pelage
multa et late substrata videmus.
proinde licet quamvis
ex uno quoque
loco sol
umoris parvam
delibet ab æquore
partem,
largiter in tanto spatio
tamen auferet undis.
Tum porro venti
quoque magnam tollere partem
umoris possunt verrentes æquora, ventis
una nocte vias quoniam persæpe videmus
siccari mollisque luti
concrescere crustas.
Præterea docui multum quoque
tollere nubes
umorem magno conceptum ex æquore ponti
et passim
toto terrarum spargere in orbi,
cum pluit in terris et venti nubila portant.
Postremo quoniam raro
cum corpore tellus
est et coniunctast oras maris
undique cingens,
debet, ut in mare de
terris venit umor aquai,
in terras itidem
manare ex æquore
salso;
percolatur enim virus retroque remanat
materies umoris et ad caput amnibus
omnis
confluit, inde super terras
redit agmine dulci
qua via secta semel liquido
pede detulit undas.
Nunc ratio quæ sit, per
fauces montis ut Ætnæ
expirent ignes inter
dum turbine tanto,
expediam; neque enim mediocri clade coorta
flammæ tempestas Siculum dominata per
agros
finitimis ad se
convertit gentibus ora,
fumida cum cæli scintillare omnia templa
cernentes pavida complebant pectora cura,
quid moliretur rerum
natura novarum.
Hisce tibi in rebus latest alteque videndum
et longe cunctas in partis
dispiciendum,
ut reminiscaris summam rerum
esse profundam
et videas cælum
summai totius unum
quam sit parvula pars et quam multesima constet
nec tota pars, homo terrai
quota totius unus.
quod bene propositum si plane contueare
ac videas plane,
mirari multa relinquas.
numquis enim nostrum
miratur, siquis in artus
accepit calido febrim
fervore coortam
aut alium quemvis morbi per membra dolorem?
opturgescit enim subito
pes, arripit acer
sæpe dolor
dentes, oculos invadit in ipsos,
existit sacer ignis et urit corpore serpens
quam cumque arripuit partem repitque per
artus,
ni mirum quia sunt multarum semina rerum
et satis hæc tellus morbi
cælumque mali fert,
unde queat
vis immensi procrescere morbi.
sic igitur
toti cælo terræque putandumst
ex infinito satis
omnia suppeditare,
unde repente queat
tellus concussa moveri
perque mare ac terras rapidus percurrere turbo,
ignis abundare Ætnæus, flammescere cælum;
id quoque
enim fit et ardescunt cælestia templa
et tempestates pluviæ graviore coortu
sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.
‘at nimis est ingens incendi turbidus ardor.’
scilicet et fluvius
qui visus maximus
ei,
qui non ante aliquem maiorem vidit,
et ingens
arbor homoque videtur et omnia de genere
omni
maxima quæ vidit quisque, hæc
ingentia fingit,
cum tamen omnia cum cælo terraque marique
nil sint ad summam summai
totius omnem.
Nunc tamen illa modis quibus inritata repente
flamma foras vastis
Ætnæ fornacibus efflet,
expediam. primum totius
subcava montis
est natura
fere silicum suffulta cavernis.
omnibus est porro in speluncis ventus et
aeër.
ventus enim
fit, ubi est agitando percitus aeër.
hic ubi
percaluit cale fecitque omnia
circum
saxa furens, qua contingit, terramque et ab ollis
excussit calidum flammis velocibus ignem,
tollit se ac rectis ita faucibus
eicit alte.
fert itaque
ardorem longe longeque favillam
differt et crassa
volvit caligine fumum
extruditque simul mirando
pondere saxa;
ne dubites
quin hæc animai
turbida sit vis.
præterea magna ex parti mare montis
ad eius
radices frangit fluctus æstumque resolvit.
ex hoc
usque mari speluncæ montis ad altas
perveniunt subter fauces.
hac ire fatendumst
* *
*
et
penetrare mari penitus
res cogit aperto
atque efflare foras
ideoque extollere flammam
saxaque subiectare et
arenæ tollere nimbos.
in summo sunt vertice enim
crateres, ut ipsi
nominitant, nos quod fauces perhibemus et
ora.
Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere
causam
non satis est, verum pluris, unde
una tamen sit;
corpus ut exanimum siquod procul
ipse iacere
conspicias hominis, fit
ut omnis dicere
causas
conveniat leti, dicatur ut illius una;
nam [ne]que eum
ferro nec frigore
vincere possis
interiisse neque a morbo neque forte
veneno,
verum aliquid genere esse
ex hoc quod contigit ei
scimus. item
in multis hoc rebus dicere habemus.
Nilus in æstatem
crescit campisque redundat
unicus in terris,
Ægypti totius amnis.
is rigat Ægyptum medium per sæpe calorem,
aut quia sunt æstate aquilones ostia
contra,
anni tempore eo, qui etesiæ esse
feruntur,
et contra fluvium flantes remorantur et
undas
cogentes sursus replent coguntque manere.
nam dubio procul hæc adverso
flabra feruntur
flumine, quæ gelidis
ab stellis axis
aguntur;
ille ex æstifera
parti venit amnis
ab austro
inter nigra virum
percocto sæcla colore
exoriens penitus media
ab regione diei.
est quoque
uti possit magnus
congestus harenæ
fluctibus adversis oppilare ostia
contra,
cum mare permotum ventis ruit
intus harenam;
quo fit
uti pacto liber
minus exitus amnis
et proclivis item
fiat minus impetus
undis.
fit quoque uti pluviæ forsan magis
ad caput ei
tempore eo fiant, quo etesia
flabra aquilonum
nubila coniciunt in eas tunc omnia
partis.
scilicet, ad mediam regionem eiecta diei
cum convenerunt, ibi
ad altos denique
montis
contrusæ nubes coguntur vique
premuntur.
forsitan Æthiopum penitus de montibus altis
crescat, ubi in campos albas descendere ningues
tabificis subigit radiis
sol omnia lustrans.
Nunc age, Averna
tibi quæ sint loca cumque lacusque,
expediam, quali natura
prædita constent.
principio, quod Averna
vocantur nomine, id ab re
inpositumst, quia sunt avibus contraria cunctis,
e regione
ea quod loca cum venere volantes,
remigii oblitæ pennarum vela
remittunt
præcipitesque
cadunt molli cervice
profusæ
in terram, si forte ita fert natura locorum,
aut in
aquam, si forte lacus substratus Averni.
is locus est Cumas aput,
acri sulpure montis
oppleti calidis ubi fumant fontibus aucti.
est et Athenæis in mœnibus,
arcis in ipso
vertice, Palladis ad templum Tritonidis almæ,
quo numquam
pennis appellunt corpora raucæ
cornices, non cum fumant altaria donis;
usque adeo fugitant non
iras Palladis acris
pervigili causa, Graium
ut cecinere poeëtae,
sed natura loci
opus efficit ipsa
suapte.
in Syria quoque
fertur item locus
esse videri,
quadripedes quoque quo simul ac vestigia
primum
intulerint, graviter vis cogat concidere ipsa,
manibus ut si sint divis mactata
repente.
omnia quæ naturali
ratione geruntur,
et quibus e fiant causis apparet origo;
ianua ne pote eis Orci regionibus esse
credatur, post hinc animas Acheruntis in
oras
ducere forte deos manis
inferne reamur,
naribus alipedes ut cervi sæpe putantur
ducere de latebris
serpentia sæcla ferarum.
quod procul a vera quam sit ratione repulsum
percipe; nam de re nunc
ipsa dicere conor.
Principio hoc dico, quod dixi sæpe quoque ante,
in terra cuiusque modi rerum
esse figuras;
multa, cibo quæ sunt, vitalia multaque, morbos
incutere et mortem
quæ possint adcelerare.
et magis esse aliis alias animantibus aptas
res ad vitai rationem ostendimus ante
propter dissimilem naturam dissimilisque
texturas inter sese primasque figuras.
multa meant inimica
per auris, multa
per ipsas
insinuant naris infesta
atque aspera tactu,
nec sunt multa parum tactu
vitanda neque autem
aspectu fugienda saporeque tristia quæ
sint.
Deinde videre licet quam multæ sint homini
res
acriter infesto sensu spurcæque gravisque;
arboribus primum certis
gravis umbra tributa
usque adeo, capitis
faciant ut sæpe dolores,
siquis eas subter
iacuit prostratus in
herbis.
est etiam magnis
Heliconis montibus arbos
floris odore hominem
tætro consueta necare.
scilicet hæc ideo terris ex omnia surgunt,
multa modis multis
multarum semina rerum
quod permixta gerit
tellus discretaque tradit.
nocturnumque recens extinctum lumen
ubi acri
nidore offendit nares,
consopit ibidem,
concidere et spumas
qui morbo mittere
suevit.
castoreoque
gravi mulier sopita
recumbit,
et manibus nitidum teneris opus
effluit ei,
tempore eo si odoratast quo
menstrua solvit.
multaque præterea languentia membra per artus
solvunt atque animam
labefactant sedibus intus.
denique si calidis
etiam cunctere lavabris
plenior et lueris,
solio ferventis aquai
quam facile
in medio fit uti des
sæpe ruinas!
carbonumque gravis vis atque odor insinuatur
quam facile in cerebrum, nisi aqua præcepimus ante!
at cum membra domans percepit fervida febris,
tum fit odor vini plagæ
mactabilis instar.
nonne vides etiam
terra quoque sulpur
in ipsa
gignier et tætro concrescere odore bitumen,
denique ubi argenti
venas aurique secuntur,
terrai penitus scrutantes abdita ferro,
qualis expiret Scaptensula subter odores?
quidve mali fit ut exalent aurata
metalla!
quas hominum reddunt facies
qualisque colores!
nonne vides audisve
perire in tempore
parvo
quam soleant et quam vitai copia
desit,
quos opere in tali cohibet vis magna necessis?
hos igitur tellus
omnis exæstuat æstus
expiratque foras in apertum promptaque cæli.
Sic et
Averna loca alitibus summittere debent
mortiferam vim. de terra quæ surgit
in auras,
ut spatium
cæli quadam de parte venenet;
quo simul ac primum pennis delata
sit ales,
impediatur ibi cæco correpta veneno,
ut cadat e regione loci,
qua derigit æstus.
quo cum conruit, hic eadem vis illius æstus
reliquias vitæ membris
ex omnibus aufert.
quippe etenim primo
quasi quendam conciet æstum;
posterius fit uti. cum iam
cecidere veneni
in fontis
ipsos, ibi sit quoque vita vomenda,
propterea quod magna
mali fit copia circum.
Fit quoque ut inter dum vis
hæc atque æstus
Averni
aeëra, qui inter avis cumquest terramque locatus.
discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.
cuius ubi e regione loci venere
volantis,
claudicat extemplo pinnarum nisus
inanis
et conamen utrimque alarum proditur omne.
hic ubi nixari nequeunt insistereque alis,
scilicet in terram
delabi pondere cogit
natura, et vacuum
prope iam per inane iacentes
dispergunt animas per caulas corporis omnis.
* *
*
frigidior porro
in puteis æstate
fit umor,
arescit quia terra
calore et semina
si qua
forte vaporis
habet proprie, dimittit in auras.
quo magis est igitur tellus effeta
calore,
fit quoque frigidior qui
in terrast abditus umor.
frigore cum premitur
porro omnis terra
coitque
et quasi concrescit, fit
scilicet ut cœundo
exprimat in puteos
si quem gerit
ipsa calorem.
Esse apud Hammonis fanum
fons luce diurna
frigidus et calidus
nocturno tempore fertur.
hunc homines fontem
nimis admirantur et
acri
sole putant subter
terras fervescere partim,
nox ubi terribili terras caligine texit.
quod nimis
a verast longe
ratione remotum.
quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai
non quierit
calidum supera de reddere parte,
cum superum
lumen tanto fervore
fruatur,
qui queat hic supter tam crasso
corpore terram
perquoquere umorem et calido focilare vapore?
præsertim cum vix possit per sæpta
domorum
insinuare suum radiis ardentibus æstum.
quæ ratiost
igitur? ni mirum terra magis quod
rara tenet
circum fontem quam
cetera tellus
multaque sunt ignis
prope semina corpus
aquai.
hoc ubi roriferis terram nox obruit undis,
extemplo penitus frigescit terra
coitque.
hac ratione fit ut, tam
quam compressa manu
sit,
exprimat in fontem quæ semina cumque habet
ignis,
quæ calidum faciunt laticis tactum
atque vaporem.
inde ubi sol radiis terram dimovit obortus
et rare fecit calido miscente vapore,
rursus in antiquas
redeunt primordia sedes
ignis et in terram cedit
calor omnis aquai.
frigidus hanc ob rem fit
fons in luce diurna.
præterea solis radiis iactatur aquai
umor et in lucem tremulo
rarescit ab æstu;
propterea fit uti quæ semina cumque
habet ignis
dimittat; quasi sæpe
gelum, quod continet in se,
mittit et exsolvit
glaciem nodosque relaxat.
Frigidus est etiam fons, supra quem sita sæpe
stuppa iacit
flammam concepto protinus igni,
tædaque consimili ratione accensa per undas
conlucet, quo cumque
natans impellitur auris.
ni mirum quia sunt in aqua permulta vaporis
semina de terraque
necessest funditus ipsa
ignis corpora
per totum consurgere fontem
et simul exspirare foras exireque in auras,
non ita multa tamen, calidus queat
ut fieri fons;
præterea dispersa foras
erumpere cogit
vis per aquam subito sursumque ea conciliari.
quod genus endo marist Aradi fons,
dulcis aquai
qui scatit
et salsas circum
se dimovet undas;
et multis
aliis præbet regionibus æquor
utilitatem opportunam sitientibus nautis,
quod dulcis inter
salsas intervomit undas.
sic igitur
per eum possunt
erumpere fontem
et scatere
illa foras; in stuppam semina quæ cum
conveniunt aut in tædai corpore adhærent,
ardescunt facile extemplo, quia
multa quoque in se
semina habent ignis
stuppæ taedæque tenentes.
nonne vides etiam,
nocturna ad lumina
linum
nuper ubi extinctum admoveas, accendier ante
quam tetigit
flammam, tædamque pari
ratione?
multaque præterea prius ipso tacta vapore
eminus ardescunt quam
comminus imbuat ignis.
hoc igitur
fieri quoque in illo fonte putandumst.
Quod super est, agere incipiam quo
fœdere fiat
naturæ, lapis hic ut ferrum ducere
possit,
quem Magneta vocant
patrio de nomine
Grai,
Magnetum quia sit patriis
in finibus ortus.
hunc homines
lapidem mirantur; quippe catenam
sæpe ex
anellis reddit pendentibus ex
se.
quinque etenim licet inter
dum pluresque videre
ordine demisso levibus iactarier auris,
unus ubi ex uno
dependet supter adhærens
ex alioque
alius lapidis vim vinclaque noscit;
usque adeo permananter vis
pervalet eius.
Hoc genus in rebus firmandumst multa prius
quam
ipsius rei rationem
reddere possis,
et nimium
longis ambagibus est
adeundum;
quo magis attentas auris
animumque reposco.
Principio omnibus ab rebus, quas cumque
videmus,
perpetuo fluere ac mitti spargique necessest
corpora quæ feriant
oculos visumque lacessant.
perpetuoque fluunt certis
ab rebus odores;
frigus ut [a] fluviis, calor a sole, æstus ab undis
æquoris, exesor mœrorum, litora propter;
nec varii cessant
sonitus manare per auras;
denique in os
salsi venit umor sæpe saporis,
cum mare versamur propter, dilutaque contra
cum tuimur
misceri absinthia, tangit amaror.
usque adeo omnibus
ab rebus res quæque fluenter
fertur et in cunctas dimittitur undique partis
nec mora nec requies interdatur ulla
fluendi,
perpetuo quoniam sentimus et omnia semper
cernere odorari licet
et sentire sonare.
Nunc omnis repetam
quam raro corpore
sint res
commemorare; quod in primo quoque carmine claret.
quippe etenim, quamquam multas hoc pertinet ad res
noscere, cum primis hanc
ad rem protinus
ipsam,
qua de disserere adgredior, firmare necessest
nil esse in promptu nisi mixtum
corpus inani.
principio fit ut in speluncis saxa
superna
sudent umore et guttis
manantibus stillent.
manat item nobis
e toto corpore
sudor,
crescit barba pilique per omnia membra, per artus.
diditur in venas cibus
omnis, auget alitque
corporis extremas quoque partis
unguiculosque.
frigus item transire per
æs calidumque vaporem
sentimus, sentimus item
transire per aurum
atque per argentum, cum pocula
plena tenemus.
denique per dissæpta domorum saxea
voces
pervolitant,
permanat odor frigusque vaposque
ignis, qui ferri quoque vim penetrare sueëvit,
denique qua circum cæli
lorica coeërcet,
morbida visque simul, cum extrinsecus insinuatur;
et tempestate in
terra cæloque coorta
in cælum terrasque remotæ iure
facessunt;
quandoquidem
nihil est nisi raro corpore nexum.
Huc accedit uti non omnia, quæ iaciuntur
corpora cumque ab rebus, eodem prædita sensu
atque eodem
pacto rebus sint omnibus apta.
principio terram sol excoquit et facit are,
at glaciem dissolvit et altis montibus altas
extructas[que] nives
radiis tabescere cogit;
denique cera lique
fit in eius posta vapore.
ignis item liquidum facit
æs aurumque resolvit,
at coria et carnem trahit et conducit in unum.
umor aquæ porro ferrum condurat ab igni,
at coria et carnem mollit durata
calore.
barbigeras oleaster eo iuvat usque capellas,
effluat ambrosias quasi
vero et nectare
tinctus;
qua nihil est homini quod amarius
fronde ac[ida] extet.
denique amaracinum fugitat sus et timet omne
unguentum; nam sætigeris subus
acre venenumst;
quod nos inter dum tam
quam recreare videtur.
at contra
nobis cænum tæterrima cum
sit
spurcities, eadem subus hæc iucunda videtur,
insatiabiliter toti ut volvantur ibidem.
Hoc etiam super
est, ipsa quam dicere de re
adgredior,
quod dicendum prius
esse videtur.
multa foramina cum
variis sint reddita
rebus,
dissimili inter se natura
prædita debent
esse et habere suam naturam
quæque viasque.
quippe etenim varii
sensus animantibus insunt,
quorum quisque suam
proprie rem percipit
in se;
nam penetrare alio
sonitus alioque saporem
cernimus e sucis, alio nidoris odores.
[scilicet id fieri cogit natura viarum
multimodis varians, ut paulo ostendimus ante.]
præterea manare aliud
per saxa videtur,
atque aliud lignis,
aliud transire per
aurum,
argentoque foras aliud vitroque meare;
nam fluere
hac species, illac
calor ire videtur,
atque aliis aliud
citius transmittere eadem.
scilicet id fieri cogit natura viarum
multimodis varians, ut paulo ostendimus ante,
propter dissimilem naturam textaque rerum.
Qua propter, bene
ubi hæc confirmata atque locata
omnia constiterint nobis præposta parata,
quod super est, facile hinc ratio
reddetur et omnis
causa pate fiet, quæ ferri pelliciat vim.
Principio fluere e lapide hoc permulta
necessest
semina sive æstum, qui discutit aeëra plagis,
inter qui lapidem
ferrumque est cumque
locatus.
hoc ubi inanitur
spatium multusque vace
fit
in medio locus,
extemplo primordia ferri
in vacuum
prolapsa cadunt coniuncta, fit
utque
anulus ipse sequatur eatque ita corpore toto.
nec res ulla magis primoribus ex
elementis
indupedita suis arte conexa
cohæret
quam validi ferri
natura et frigidus
horror.
quo minus est mirum, quod dicitur
esse alienum,
corpora si nequeunt
e ferro plura
coorta
in vacuum ferri,
quin anulus ipse
sequatur;
quod facit et sequitur, donec pervenit ad ipsum
iam lapidem cæcisque in eo compagibus hæsit.
hoc fit idem cunctas in partis; unde vace fit
cumque locus, sive
e transverso sive
superne,
corpora continuo in vacuum
vicina feruntur;
quippe agitantur enim
plagis aliunde nec ipsa
sponte sua sursum
possunt consurgere in
auras.
huc accedit item,
quare queat id magis esse,
hæc quoque
res adiumento motuque iuvatur,
quod, simul a fronte est anelli
rarior aeër
factus inanitusque locus magis
ac vacuatus,
continuo fit uti qui post est cumque locatus
aeër a tergo
quasi provehat atque
propellat.
semper enim circum positus res verberat aeër;
sed tali fit uti propellat tempore ferrum,
parte quod ex una spatium vacat
et capit in se.
hic, tibi quem memoro, per crebra
foramina ferri
parvas ad partis
subtiliter insinuatus
trudit et inpellit,
quasi velaque
ventus.
denique res omnes debent
in corpore habere
aeëra, quandoquidem raro sunt corpore et aeër
omnibus est rebus circum datus adpositusque.
hic igitur, penitus qui in ferrost abditus aeër,
sollicito motu semper
iactatur eoque
verberat anellum dubio
procul et ciet intus,
scilicet illo eodem fertur,
quo præcipitavit
iam semel et partem in vacuam
conamina sumpsit.
Fit quoque ut a lapide hoc ferri natura recedat
inter dum, fugere
atque sequi consueta vicissim.
exultare etiam Samothracia ferrea vidi
et ramenta
simul ferri furere
intus ahenis
in scaphiis,
lapis hic Magnes
cum subditus esset;
usque adeo fugere
a saxo gestire
videtur.
ære interposito discordia tanta
creatur
propterea quia ni
mirum prius æstus
ubi æris
præcepit ferrique vias
possedit apertas,
posterior lapidis venit
æstus et omnia plena
invenit in ferro neque habet qua tranet ut ante;
cogitur offensare igitur pulsareque fluctu
ferrea texta suo; quo pacto respuit
ab se
atque per æs agitat, sine
eo quod sæpe resorbet.
Illud in his
rebus mirari mitte,
quod æstus
non valet e lapide hoc alias impellere item
res.
pondere enim fretæ partim
stant, quod genus
aurum;
at partim raro
quia sunt cum corpore, ut æstus
pervolet intactus, nequeunt inpellier usquam,
lignea materies in quo genere esse
videtur.
interutrasque
igitur ferri natura
locata
æris ubi accepit
quædam corpuscula, tum
fit,
inpellant ut eo
Magnesia flumine saxa.
nec tamen hæc ita
sunt aliarum rerum
aliena,
ut mihi multa
parum genere ex hoc suppeditentur,
quæ memorare queam
inter se singlariter apta.
saxa vides
primum sola colescere calce.
glutine materies taurino iungitur una,
ut vitio venæ tabularum sæpius hiscant
quam laxare queant
compages taurea vincla.
vitigeni latices aquai
fontibus audent
misceri, cum pix nequeat gravis et leve olivom.
purpureusque colos conchyli iungitur uno
corpore cum lanæ, dirimi qui non queat usquam,
non si Neptuni fluctu renovare operam des,
non mare si totum velit
eluere omnibus undis.
denique res auro non aurum copulat
una,
ærique [æs] plumbo fit uti iungatur ab albo?
cetera iam quam multa licet reperire! quid
ergo?
nec tibi tam longis opus est ambagibus usquam
nec me tam multam hic operam consumere par
est,
sed breviter paucis præstat comprendere multa.
quorum ita texturæ
ceciderunt mutua contra,
ut cava conveniant plenis hæc illius illa
huiusque inter se, iunctura hæc optima
constat.
est etiam, quasi
ut anellis hamisque plicata
inter se quædam
possint coplata teneri;
quod magis in lapide hoc fieri ferroque videtur.
Nunc ratio quæ sit morbis aut unde repente
mortiferam possit cladem
conflare coorta
morbida vis hominum
generi pecudumque catervis,
expediam, primum multarum semina rerum
esse supra
docui quæ sint vitalia nobis,
et contra
quæ sint morbo
mortique necessest
multa volare; ea cum casu sunt forte coorta
et perturbarunt cælum, fit morbidus aeër.
atque ea vis omnis morborum pestilitasque
aut extrinsecus ut
nubes nebulæque superne
per cælum
veniunt aut ipsa sæpe coorta
de terra surgunt, ubi putorem
umida nactast
intempestivis pluviisque et solibus
icta.
nonne vides etiam
cæli novitate et aquarum
temptari procul a patria qui cumque domoque
adveniunt ideo quia longe discrepitant res?
nam quid Brittannis cælum differre putamus,
et quod in Ægypto est, qua mundi claudicat axis,
quidve quod in Ponto est differre
et Gadibus atque
usque ad nigra virum percocto sæcla
colore?
quæ cum quattuor
inter se diversa
videmus
quattuor a ventis et cæli partibus esse,
tum color et facies hominum distare videntur
largiter et morbi generatim sæcla tenere.
est elephas
morbus qui propter
flumina Nili
gignitur Ægypto in media neque præterea usquam.
Atthide temptantur gressus oculique in Achæis
finibus. inde aliis alius
locus est inimicus
partibus ac membris;
varius concinnat id
aeër.
proinde ubi se cælum, quod
nobis forte alienum,
commovet atque aeër inimicus serpere cœpit,
ut nebula
ac nubes paulatim repit
et omne
qua graditur
conturbat et immutare
coactat,
fit quoque ut, in nostrum cum venit denique cælum,
corrumpat reddatque sui
simile atque alienum.
hæc igitur subito
clades nova pestilitasque
aut in
aquas cadit aut fruges persidit in ipsas
aut alios hominum
pastus pecudumque cibatus,
aut etiam suspensa manet
vis aeëre in ipso
et, cum spirantes mixtas hinc
ducimus auras,
illa quoque
in corpus pariter sorbere necessest.
consimili ratione venit
bubus quoque sæpe
pestilitas et iam pigris balantibus ægror.
nec refert
utrum nos in loca deveniamus
nobis adversa et cæli mutemus amictum,
an cælum nobis ultro natura
corumptum
deferat aut aliquid quo non consuevimus uti,
quod nos adventu possit temptare recenti.
Hæc ratio quondam
morborum et mortifer
æstus
finibus in Cecropis funestos reddidit agros
vastavitque vias, exhausit civibus urbem.
nam penitus
veniens Ægypti finibus ortus,
aeëra permensus multum camposque natantis,
incubuit tandem populo
Pandionis omni.
inde catervatim morbo mortique dabantur.
principio caput incensum fervore gerebant
et duplicis
oculos suffusa luce
rubentes.
sudabant etiam fauces intrinsecus atræ
sanguine et ulceribus vocis
via sæpta coibat
atque animi interpres manabat lingua
cruore
debilitata malis, motu gravis,
aspera tactu.
inde ubi per fauces pectus
complerat et ipsum
morbida vis in cor mæstum confluxerat ægris,
omnia tum vero vitai claustra lababant.
spiritus ore foras tætrum volvebat odorem,
rancida quo perolent
proiecta cadavera ritu.
atque animi
prorsum [tum] vires
totius, omne
languebat corpus leti
iam limine in ipso.
intolerabilibusque malis erat anxius
angor
adsidue comes et gemitu
commixta querella,
singultusque frequens noctem per sæpe diemque
corripere adsidue nervos
et membra coactans
dissoluebat eos, defessos ante,
fatigans.
nec nimio cuiquam
posses ardore tueri
corporis in summo summam fervescere partem,
sed potius
tepidum manibus proponere tactum
et simul ulceribus quasi inustis
omne rubere
corpus, ut est per membra sacer
dum diditur ignis.
intima pars hominum
vero flagrabat ad ossa,
flagrabat stomacho flamma ut fornacibus intus.
nil adeo posses cuiquam leve
tenveque membris
vertere in utilitatem, at
ventum et frigora
semper.
in fluvios partim
gelidos ardentia morbo
membra dabant nudum
iacientes corpus in undas.
multi præcipites nymphis putealibus alte
inciderunt ipso venientes ore
patente:
insedabiliter
sitis arida corpora
mersans
æquabat multum parvis umoribus imbrem.
nec requies
erat ulla mali: defessa iacebant
corpora. mussabat tacito medicina timore,
quippe patentia cum
totiens ardentia morbis
lumina versarent oculorum expertia somno.
multaque præterea mortis tum signa dabantur:
perturbata animi mens in mærore metuque,
triste supercilium, furiosus voltus et acer,
sollicitæ porro plenæque sonoribus aures,
creber spiritus aut
ingens raroque coortus,
sudorisque madens per collum splendidus umor,
tenvia sputa minuta,
croci contacta colore
salsaque per fauces
rauca vix edita tussi.
in manibus vero
nervi trahere et tremere artus
a pedibusque minutatim succedere frigus
non dubitabat. item
ad supremum denique tempus
conpressæ nares, nasi
primoris acumen
tenve, cavati oculi,
cava tempora, frigida pellis
duraque in ore, iacens rictu, frons
tenta manebat.
nec nimio rigida
post artus morte
iacebant.
octavoque fere candenti lumine solis
aut etiam nona reddebant lampade vitam.
quorum siquis, ut est, vitarat funera
leti,
ulceribus tætris et nigra proluvie alvi
posterius tamen hunc tabes letumque manebat,
aut etiam multus
capitis cum sæpe dolore
corruptus sanguis expletis naribus ibat.
huc hominis
totæ vires corpusque fluebat.
profluvium porro qui tætri sanguinis acre
exierat, tamen in nervos huic morbus
et artus
ibat et in partis genitalis corporis ipsas.
et graviter
partim metuentes limina leti
vivebant ferro privati
parte virili,
et manibus
sine non nulli pedibusque manebant
in vita tamen et perdebant lumina partim.
usque adeo mortis
metus iis incesserat acer.
atque etiam
quosdam cepere oblivia rerum
cunctarum, neque se possent cognoscere ut
ipsi.
multaque humi cum inhumata
iacerent corpora supra
corporibus, tamen alituum
genus atque ferarum
aut procul
absiliebat, ut acrem exiret odorem,
aut, ubi gustarat, languebat morte
propinqua.
nec tamen omnino
temere illis solibus
ulla
comparebat avis, nec tristia
sæcla ferarum
exibant silvis. languebant pleraque morbo
et moriebantur. cum
primis fida canum
vis
strata viis animam ponebat in omnibus ægre;
extorquebat enim vitam
vis morbida membris.
incomitata rapi certabant funera vasta
nec ratio remedii communis certa
dabatur;
nam quod ali dederat vitalis aeëris auras
volvere in ore licere et cæli templa tueri,
hoc aliis erat exitio letumque parabat.
Illud in his rebus miserandum magnopere unum
ærumnabile erat, quod ubi se
quisque videbat
implicitum morbo, morti
damnatus ut esset,
deficiens animo mæsto
cum corde iacebat,
funera respectans animam amittebat ibidem.
quippe etenim nullo
cessabant tempore apisci
ex aliis alios avidi contagia morbi,
lanigeras tam quam pecudes et bucera
sæcla,
idque vel in primis cumulabat funere funus
nam qui cumque suos fugitabant visere ad ægros,
vitai nimium cupidos mortisque timentis
pœnibat paulo post turpi morte malaque,
desertos, opis expertis, incuria mactans.
qui fuerant autem
præsto, contagibus ibant
atque labore,
pudor quem tum cogebat obire
blandaque lassorum vox
mixta voce querellæ.
optimus hoc leti genus ergo quisque
subibat.
Præterea iam pastor et armentarius omnis
et robustus
item curvi moderator aratri
languebat, penitusque casa
contrusa iacebant
corpora paupertate et
morbo dedita morti.
exanimis pueris super
exanimata parentum
corpora non numquam
posses retroque videre
matribus et patribus
natos super edere
vitam.
nec minimam partem
ex agris mæror
is in urbem
confluxit, languens quem
contulit agricolarum
copia conveniens ex
omni morbida parte.
omnia conplebant loca
tectaque quo magis æstu,
confertos ita acervatim mors
accumulabat.
multa siti prostrata viam
per proque voluta
corpora silanos ad aquarum strata iacebant
interclusa anima nimia
ab dulcedine aquarum,
multaque per populi
passim loca prompta
viasque
languida semanimo cum corpore
membra videres
horrida pædore et pannis cooperta perire,
corporis inluvie, pelli
super ossibus una,
ulceribus tætris prope
iam sordeque sepulta.
omnia denique sancta
deum delubra replerat
corporibus mors exanimis onerataque passim
cuncta cadaveribus cælestum templa manebant,
hospitibus loca quæ complerant ædituentes.
nec iam
religio divom nec numina magni
pendebantur enim: præsens dolor
exsuperabat.
nec mos ille sepulturæ remanebat in urbe,
quo prius hic populus semper consuerat humari;
perturbatus enim totus
trepidabat et unus
quisque suum pro re [cognatum] mæstus humabat.
multaque [res] subita
et paupertas horrida suasit;
namque suos consanguineos aliena rogorum
insuper extructa ingenti clamore locabant
subdebantque faces, multo
cum sanguine sæpe
rixantes, potius quam
corpora desererentur,
inque aliis alium
populum sepelire suorum
certantes; lacrimis lassi
luctuque redibant;
inde bonam partem
in lectum mærore
dabantur;
nec poterat quisquam reperiri, quem
neque morbus
nec mors nec luctus temptaret tempore tali.