TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA

LIBER QVINTVS

Quis potis est dignum pollenti pectore carmen
 condere pro rerum maiestate hisque repertis?
 quisve valet verbis tantum, qui fingere laudes
 pro meritis eius possit, qui talia nobis
 pectore parta suo quæsitaque præmia liquit?
 nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.
 nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,
 dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi,
 qui princeps vitæ rationem invenit eam quæ
 nunc appellatur sapientia, quique per artem
 fluctibus et tantis vitam tantisque tenebris
 in tam tranquillo et tam clara luce locavit.
 confer enim divina aliorum antiqua reperta.
 namque Ceres fertur fruges Liberque liquoris
 vitigeni laticem mortalibus instituisse;
 cum tamen his posset sine rebus vita manere,
 ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis.
 at bene non poterat sine puro pectore vivi;
 quo magis hic merito nobis deus esse videtur,
 ex quo nunc etiam per magnas didita gentis
 dulcia permulcent animos solacia vitæ.
 Herculis antistare autem si facta putabis,
 longius a vera multo ratione ferere.
 quid Nemeæus enim nobis nunc magnus hiatus
 ille leonis obesset et horrens Arcadius sus,
 tanto opere officerent nobis Stymphala colentes?
 denique quid Cretæ taurus Lernæaque pestis
 hydra venenatis posset vallata colubris?
 quidve tripectora tergemini vis Geryonai
 et Diomedis equi spirantes naribus ignem
 Thracia Bistoniasque plagas atque Ismara propter
 aureaque Hesperidum servans fulgentia mala,
 asper, acerba tuens, immani corpore serpens
 arboris amplexus stirpes? quid denique obesset
 propter Atlanteum litus pelagique severa,
 quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?
 cetera de genere hoc quæ sunt portenta perempta,
 si non victa forent, quid tandem viva nocerent?
 nil, ut opinor: ita satiatem terra ferarum
 nunc etiam scatit et trepido terrore repleta est
 per nemora ac montes magnos silvasque profundas;
 quæ loca vitandi plerumque est nostra potestas.
 at nisi purgatumst pectus, quæ prœlia nobis
 atque pericula tumst ingratis insinuandum!
 quantæ tum scindunt hominem cuppedinis acres
 sollicitum curæ quantique perinde timores!
 quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantas
 efficiunt clades! quid luxus desidiæque?
 hæc igitur qui cuncta subegerit ex animoque
 expulerit dictis, non armis, nonne decebit
 hunc hominem numero divom dignarier esse?
 cum bene præsertim multa ac divinitus ipsis
 iam mortalibus e divis dare dicta suerit
 atque omnem rerum naturam pandere dictis.
     Cuius ego ingressus vestigia dum rationes
 persequor ac doceo dictis, quo quæque creata
 fœdere sint, in eo quam sit durare necessum
 nec validas valeant ævi rescindere leges,
 quo genere in primis animi natura reperta est
 nativo primum consistere corpore creta,
 nec posse incolumem magnum durare per ævum,
 sed simulacra solere in somnis fallere mentem,
 cernere cum videamur eum quem vita reliquit,
 quod super est, nunc huc rationis detulit ordo,
 ut mihi mortali consistere corpore mundum
 nativomque simul ratio reddunda sit esse;
 et quibus ille modis congressus materiai
 fundarit terram cælum mare sidera solem
 lunaique globum; tum quæ tellure animantes
 extiterint, et quæ nullo sint tempore natæ;
 quove modo genus humanum variante loquella
 cœperit inter se vesci per nomina rerum;
 et quibus ille modis divom metus insinuarit
 pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur
 fana lacus lucos aras simulacraque divom.
 præterea solis cursus lunæque meatus
 expediam qua vi flectat natura gubernans;
 ne forte hæc inter cælum terramque reamur
 libera sponte sua cursus lustrare perennis,
 morigera fruges augendas atque animantis,
 neve aliqua divom volvi ratione putemus.
 nam bene qui didicere deos securum agere ævom,
 si tamen interea mirantur qua ratione
 quæque geri possint, præsertim rebus in illis
 quæ supera caput ætheriis cernuntur in oris,
 rursus in antiquas referuntur religiones
 et dominos acris adsciscunt, omnia posse
 quos miseri credunt, ignari quid queat esse,
 quid nequeat, finita potestas denique cuique
 qua nam sit ratione atque alte terminus hærens.
     Quod super est, ne te in promissis plura moremur,
 principio maria ac terras cælumque tuere;
 quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi,
 tris species tam dissimilis, tria talia texta,
 una dies dabit exitio, multosque per annos
 sustentata ruet moles et machina mundi.
 nec me animi fallit quam res nova miraque menti
 accidat exitium cæli terræque futurum,
 et quam difficile id mihi sit pervincere dictis;
 ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante
 nec tamen hanc possis oculorum subdere visu
 nec iacere indu manus, via qua munita fidei
 proxima fert humanum in pectus templaque mentis.
 sed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem res
 forsitan et graviter terrarum motibus ortis
 omnia conquassari in parvo tempore cernes.
 quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,
 et ratio potius quam res persuadeat ipsa
 succidere horrisono posse omnia victa fragore.
     Qua prius adgrediar quam de re fundere fata
 sanctius et multo certa ratione magis quam
 Pythia quæ tripode a Phœbi lauroque profatur,
 multa tibi expediam doctis solacia dictis;
 religione refrenatus ne forte rearis
 terras et solem et cælum, mare sidera lunam,
 corpore divino debere æterna manere,
 proptereaque putes ritu par esse Gigantum
 pendere eos pœnas inmani pro scelere omnis,
 qui ratione sua disturbent mœnia mundi
 præclarumque velint cæli restinguere solem
 inmortalia mortali sermone notantes;
 quæ procul usque adeo divino a numine distent
 inque deum numero quæ sint indigna videri,
 notitiam potius præbere ut posse putentur
 quid sit vitali motu sensuque remotum.
 quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse
 posse animi natura putetur consiliumque.
 sicut in æthere non arbor, non æquore salso
 nubes esse queunt neque pisces vivere in arvis
 nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse,
 certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit,
 sic animi natura nequit sine corpore oriri
 sola neque a nervis et sanguine longius esse.
 quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis
 in capite aut umeris aut imis calcibus esse
 posset et innasci quavis in parte soleret,
 tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.
 quod quoniam nostro quoque constat corpore certum
 dispositumque videtur ubi esse et crescere possit
 seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum
 totum posse extra corpus formamque animalem
 putribus in glebis terrarum aut solis in igni
 aut in aqua durare aut altis ætheris oris.
 haud igitur constant divino prædita sensu,
 quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.
     Illud item non est ut possis credere, sedes
 esse deum sanctas in mundi partibus ullis.
 tenvis enim natura deum longeque remota
 sensibus ab nostris animi vix mente videtur;
 quæ quoniam manuum tactum suffugit et ictum,
 tactile nil nobis quod sit contingere debet;
 tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.
 quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse
 dissimiles debent, tenues de corpore eorum;
 quæ tibi posterius largo sermone probabo.
     Dicere porro hominum causa voluisse parare
 præclaram mundi naturam proptereaque
 adlaudabile opus divom laudare decere
 æternumque putare atque inmortale futurum,
 nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta
 gentibus humanis fundatum perpetuo ævo,
 sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam
 nec verbis vexare et ab imo evertere summa,
 cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,
 desiperest. quid enim inmortalibus atque beatis
 gratia nostra queat largirier emolumenti,
 ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?
 quidve novi potuit tanto post ante quietos
 inlicere ut cuperent vitam mutare priorem?
 nam gaudere novis rebus debere videtur
 cui veteres obsunt; sed cui nihil accidit ægri
 tempore in ante acto, cum pulchre degeret ævom,
 quid potuit novitatis amorem accendere tali?
 quidve mali fuerat nobis non esse creatis?
 an, credo, in tenebris vita ac mærore iacebat,
 donec diluxit rerum genitalis origo?
 natus enim debet qui cumque est velle manere
 in vita, donec retinebit blanda voluptas;
 qui numquam vero vitæ gustavit amorem
 nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?
 exemplum porro gignundis rebus et ipsa
 notities hominum divis unde insita primum est,
 quid vellent facere ut scirent animoque viderent,
 quove modost umquam vis cognita principiorum
 quidque inter sese permutato ordine possent.
 si non ipsa dedit speciem natura creandi?
 namque ita multa modis multis primordia rerum
 ex infinito iam tempore percita plagis
 ponderibusque suis consuerunt concita ferri
 omnimodisque coire atque omnia pertemptare,
 quæ cumque inter se possint congressa creare,
 ut non sit mirum, si in talis disposituras
 deciderunt quoque et in talis venere meatus,
 qualibus hæc rerum geritur nunc summa novando.
     Quod [si] iam rerum ignorem primordia quæ sint,
 hoc tamen ex ipsis cæli rationibus ausim
 confirmare aliisque ex rebus reddere multis,
 nequaquam nobis divinitus esse paratam
 naturam rerum: tanta stat prædita culpa.
 principio quantum cæli tegit impetus ingens,
 inde avidam partem montes silvæque ferarum
 possedere, tenent rupes vastæque paludes
 et mare, quod late terrarum distinet oras.
 inde duas porro prope partis fervidus ardor
 adsiduusque geli casus mortalibus aufert.
 quod super est arvi, tamen id natura sua vi
 sentibus obducat, ni vis humana resistat
 vitai causa valido consueta bidenti
 ingemere et terram pressis proscindere aratris.
 si non fecundas vertentes vomere glebas
 terraique solum subigentes cimus ortus.
 sponte sua nequeant liquidas existere in auras.
 et tamen inter dum magno quæsita labore
 cum iam per terras frondent atque omnia florent,
 aut nimiis torret fervoribus ætherius sol
 aut subiti peremunt imbris gelidæque pruinæ
 flabraque ventorum violento turbine vexant.
 præterea genus horriferum natura ferarum
 humanæ genti infestum terraque marique
 cur alit atque auget? cur anni tempora morbos
 adportant? quare mors inmatura vagatur?
 tum porro puer, ut sævis proiectus ab undis
 navita, nudus humi iacet infans indigus omni
 vitali auxilio, cum primum in luminis oras
 nixibus ex alvo matris natura profudit,
 vagituque locum lugubri complet, ut æquumst
 cui tantum in vita restet transire malorum.
 at variæ crescunt pecudes armenta feræque
 nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast
 almæ nutricis blanda atque infracta loquella
 nec varias quærunt vestes pro tempore cæli,
 denique non armis opus est, non mœnibus altis,
 qui sua tutentur, quando omnibus omnia large
 tellus ipsa parit naturaque dædala rerum.
     Principio quoniam terrai corpus et umor
 aurarumque leves animæ calidique vapores,
 e quibus hæc rerum consistere summa videtur,
 omnia nativo ac mortali corpore constant,
 debet eodem omnis mundi natura putari.
 quippe etenim, quorum partis et membra videmus
 corpore nativo mortalibus esse figuris,
 hæc eadem ferme mortalia cernimus esse
 et nativa simul. qua propter maxima mundi
 cum videam membra ac partis consumpta regigni,
 scire licet cæli quoque item terræque fuisse
 principiale aliquod tempus clademque futuram.
     Illud in his rebus ne corripuisse rearis
 me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi
 esse neque umorem dubitavi aurasque perire
 atque eadem gigni rursusque augescere dixi.
 principio pars terrai non nulla, perusta
 solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi,
 pulveris exhalat nebulam nubesque volantis,
 quas validi toto dispergunt aëre venti.
 pars etiam glebarum diluviem revocatur
 imbribus et ripas radentia flumina rodunt.
 præterea pro parte sua, quod cumque alit auget,
 redditur; et quoniam dubio procul esse videtur
 omniparens eadem rerum commune sepulcrum.
 ergo terra tibi libatur et aucta recrescit.
     Quod super est, umore novo mare flumina fontes
 semper abundare et latices manare perennis
 nil opus est verbis: magnus decursus aquarum
 undique declarat. sed primum quicquid aquai
 tollitur in summaque fit ut nihil umor abundet,
 partim quod validi verrentes æquora venti
 deminuunt radiisque retexens ætherius sol,
 partim quod supter per terras diditur omnis;
 percolatur enim virus retroque remanat
 materies umoris et caput amnibus omnis
 convenit, inde super terras fluit agmine dulci
 qua via secta semel liquido pede detulit undas.
     Aëra nunc igitur dicam, qui corpore toto
 innumerabiliter privas mutatur in horas.
 semper enim, quod cumque fluit de rebus, id omne
 aëris in magnum fertur mare; qui nisi contra
 corpora retribuat rebus recreetque fluentis,
 omnia iam resoluta forent et in aëra versa.
 haut igitur cessat gigni de rebus et in res
 reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.
     Largus item liquidi fons luminis, ætherius sol,
 inrigat adsidue cælum candore recenti
 suppeditatque novo confestim lumine lumen.
 nam primum quicquid fulgoris disperit ei,
 quo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,
 quod simul ac primum nubes succedere soli
 cœpere et radios inter quasi rumpere lucis,
 extemplo inferior pars horum disperit omnis
 terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;
 ut noscas splendore novo res semper egere
 et primum iactum fulgoris quemque perire
 nec ratione alia res posse in sole videri,
 perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.
 quin etiam nocturna tibi, terrestria quæ sunt,
 lumina, pendentes lychni claræque coruscis
 fulguribus pingues multa caligine taedæ
 consimili properant ratione, ardore ministro,
 suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant,
 instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:
 usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei
 exitium celeri celeratur origine flammæ.
 sic igitur solem lunam stellasque putandum
 ex alio atque alio lucem iactare subortu
 et primum quicquid flammarum perdere semper,
 inviolabilia hæc ne credas forte vigere.
     Denique non lapides quoque vinci cernis ab ævo,
 non altas turris ruere et putrescere saxa,
 non delubra deum simulacraque fessa fatisci
 nec sanctum numen fati protollere finis
 posse neque adversus naturæ fœdera niti?
 denique non monimenta virum dilapsa videmus,
 [quærere proporro, sibi cumque senescere credas,]
 non ruere avolsos silices a montibus altis
 nec validas ævi vires perferre patique
 finiti? neque enim caderent avolsa repente,
 ex infinito quæ tempore pertolerassent
 omnia tormenta ætatis, privata fragore.
     Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omne
 continet amplexu terram: si procreat ex se
 omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,
 totum nativum mortali corpore constat.
 nam quod cumque alias ex se res auget alitque,
 deminui debet, recreari, cum recipit res.
     Præterea si nulla fuit genitalis origo
 terrarum et cæli semperque æterna fuere,
 cur supera bellum Thebanum et funera Troiæ
 non alias alii quoque res cecinere poëtae?
 quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam
 æternis famæ monimentis insita florent?
 verum, ut opinor, habet novitatem summa recensque
 naturast mundi neque pridem exordia cepit.
 quare etiam quædam nunc artes expoliuntur,
 nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt
 multa, modo organici melicos peperere sonores,
 denique natura hæc rerum ratioque repertast
 nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus
 nunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.
     Quod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis,
 sed periise hominum torrenti sæcla vapore,
 aut cecidisse urbis magno vexamine mundi,
 aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces
 per terras amnes atque oppida coperuisse.
 tanto quique magis victus fateare necessest
 exitium quoque terrarum cælique futurum;
 nam cum res tantis morbis tantisque periclis
 temptarentur, ibi si tristior incubuisset
 causa, darent late cladem magnasque ruinas.
 nec ratione alia mortales esse videmur,
 inter nos nisi quod morbis ægrescimus isdem
 atque illi quos a vita natura removit.
     Præterea quæ cumque manent æterna necessust
 aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus
 nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas
 dissociare intus partis, ut materiai
 corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,
 aut ideo durare ætatem posse per omnem,
 plagarum quia sunt expertia, sicut inane est,
 quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,
 aut etiam quia nulla loci sit copia circum,
 quo quasi res possint discedere dissoluique,
 sicut summarum summa est æterna, neque extra
 qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quæ
 possint incidere et valida dissolvere plaga.
 at neque, uti docui, solido cum corpore mundi
 naturast, quoniam admixtumst in rebus inane,
 nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,
 ex infinito quæ possint forte coorta
 corruere hanc rerum violento turbine summam
 aut aliam quamvis cladem inportare pericli,
 nec porro natura loci spatiumque profundi
 deficit, exspargi quo possint mœnia mundi,
 aut alia quavis possunt vi pulsa perire.
 haut igitur leti præclusa est ianua cælo
 nec soli terræque neque altis æquoris undis,
 sed patet immani et vasto respectat hiatu.
 quare etiam nativa necessumst confiteare
 hæc eadem; neque enim, mortali corpore quæ sunt,
 ex infinito iam tempore adhuc potuissent
 inmensi validas ævi contemnere vires.
     Denique tantopere inter se cum maxima mundi
 pugnent membra, pio nequaquam concita bello,
 nonne vides aliquam longi certaminis ollis
 posse dari finem, vel cum sol et vapor omnis
 omnibus epotis umoribus exsuperarint?
 quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;
 tantum suppeditant amnes ultraque minantur
 omnia diluviare ex alto gurgite ponti:
 ne quiquam, quoniam verrentes æquora venti
 deminuunt radiisque retexens ætherius sol,
 et siccare prius confidunt omnia posse
 quam liquor incepti possit contingere finem.
 tantum spirantes æquo certamine bellum
 magnis [inter se] de rebus cernere certant,
 cum semel interea fuerit superantior ignis
 et semel, ut fama est, umor regnarit in arvis.
 ignis enim superavit et ambiens multa perussit,
 avia cum Phæthonta rapax vis solis equorum
 æthere raptavit toto terrasque per omnis.
 at pater omnipotens ira tum percitus acri
 magnanimum Phæthonta repenti fulminis ictu
 deturbavit equis in terram, Solque cadenti
 obvius æternam succepit lampada mundi
 disiectosque redegit equos iunxitque trementis,
 inde suum per iter recreavit cuncta gubernans,
 scilicet ut veteres Graium cecinere poëtae.
 quod procul a vera nimis est ratione repulsum.
 ignis enim superare potest ubi materiai
 ex infinito sunt corpora plura coorta;
 inde cadunt vires aliqua ratione revictæ,
 aut pereunt res exustæ torrentibus auris.
 umor item quondam cœpit superare coortus,
 ut fama est, hominum vitas quando obruit undis;
 inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit,
 ex infinito fuerat quæ cumque coorta,
 constiterunt imbres et flumina vim minuerunt.
     Sed quibus ille modis coniectus materiai
 fundarit terram et cælum pontique profunda,
 solis lunai cursus, ex ordine ponam.
 nam certe neque consilio primordia rerum
 ordine se suo quæque sagaci mente locarunt
 nec quos quæque darent motus pepigere profecto;
 sed quia multa modis multis primordia rerum
 ex infinito iam tempore percita plagis
 ponderibusque suis consuerunt concita ferri
 omnimodisque coire atque omnia pertemptare,
 quæ cumque inter se possent congressa creare,
 propterea fit uti magnum volgata per ævom
 omnigenus cœtus et motus experiundo
 tandem conveniant ea quæ coniecta repente
 magnarum rerum fiunt exordia sæpe,
 terrai maris et cæli generisque animantum.
     Hic neque tum solis rota cerni lumine largo
 altivolans poterat nec magni sidera mundi
 nec mare nec cælum nec denique terra neque aër
 nec similis nostris rebus res ulla videri,
 sed nova tempestas quædam molesque coorta.
 diffugere inde loci partes cœpere paresque
 cum paribus iungi res et discludere mundum
 membraque dividere et magnas disponere partes
 omnigenis e principiis, discordia quorum
 intervalla vias conexus pondera plagas
 concursus motus turbabat prœlia miscens
 propter dissimilis formas variasque figuras,
 quod non omnia sic poterant coniuncta manere
 nec motus inter sese dare convenientis,
 hoc est, a terris altum secernere cælum,
 et sorsum mare, uti secreto umore pateret,
 seorsus item puri secretique ætheris ignes.
     Quippe etenim primum terrai corpora quæque,
 propterea quod erant gravia et perplexa, coibant
 in medio atque imas capiebant omnia sedes;
 quæ quanto magis inter se perplexa coibant,
 tam magis expressere ea quæ mare sidera solem
 lunamque efficerent et magni mœnia mundi;
 omnia enim magis hæc e levibus atque rutundis
 seminibus multoque minoribus sunt elementis
 quam tellus. ideo per rara foramina terræ
 partibus erumpens primus se sustulit æther
 ignifer et multos secum levis abstulit ignis,
 non alia longe ratione ac sæpe videmus,
 aurea cum primum gemmantis rore per herbas
 matutina rubent radiati lumina solis
 exhalantque lacus nebulam fluviique perennes
 ipsaque ut inter dum tellus fumare videtur;
 omnia quæ sursum cum conciliantur, in alto
 corpore concreto subtexunt nubila cælum.
 sic igitur tum se levis ac diffusilis æther
 corpore concreto circum datus undique sæpsit
 et late diffusus in omnis undique partis
 omnia sic avido complexu cetera sæpsit.
 hunc exordia sunt solis lunæque secuta,
 interutrasque globi quorum vertuntur in auris;
 quæ neque terra sibi adscivit nec maximus æther,
 quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent,
 nec levia ut possent per summas labier oras,
 et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora viva
 versent et partes ut mundi totius extent;
 quod genus in nobis quædam licet in statione
 membra manere, tamen cum sint ea quæ moveantur.
 his igitur rebus retractis terra repente,
 maxuma qua nunc se ponti plaga cærula tendit,
 succidit et salso suffudit gurgite fossas.
 inque dies quanto circum magis ætheris æstus
 et radii solis cogebant undique terram
 verberibus crebris extrema limina fartam
 in medio ut propulsa suo condensa coiret,
 tam magis expressus salsus de corpore sudor
 augebat mare manando camposque natantis,
 et tanto magis illa foras elapsa volabant
 corpora multa vaporis et aëris altaque cæli
 densabant procul a terris fulgentia templa.
 sidebant campi, crescebant montibus altis
 ascensus; neque enim poterant subsidere saxa
 nec pariter tantundem omnes succumbere partis.
     Sic igitur terræ concreto corpore pondus
 constitit atque omnis mundi quasi limus in imum
 confluxit gravis et subsedit funditus ut fæx;
 inde mare, inde aër, inde æther ignifer ipse
 corporibus liquidis sunt omnia pura relicta
 et leviora aliis alia, et liquidissimus æther
 atque levissimus aërias super influit auras
 nec liquidum corpus turbantibus aëris auris
 commiscet; sinit hæc violentis omnia verti
 turbinibus, sinit incertis turbare procellis,
 ipse suos ignis certo fert impete labens.
 nam modice fluere atque uno posse æthera nisu
 significat Pontos, mare certo quod fluit æstu
 unum labendi conservans usque tenorem.
     Motibus astrorum nunc quæ sit causa canamus.
 principio magnus cæli si vortitur orbis,
 ex utraque polum parti premere aëra nobis
 dicendum est extraque tenere et claudere utrimque;
 inde alium supra fluere atque intendere eodem
 quo volvenda micant æterni sidera mundi;
 aut alium supter, contra qui subvehat orbem,
 ut fluvios versare rotas atque austra videmus.
 est etiam quoque uti possit cælum omne manere
 in statione, tamen cum lucida signa ferantur,
 sive quod inclusi rapidi sunt ætheris æstus
 quærentesque viam circum versantur et ignes
 passim per cæli volvunt summania templa,
 sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aër
 versat agens ignis, sive ipsi serpere possunt,
 quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis,
 flammea per cælum pascentis corpora passim.
 nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum
 difficilest; sed quid possit fiatque per omne
 in variis mundis varia ratione creatis,
 id doceo plurisque sequor disponere causas,
 motibus astrorum quæ possint esse per omne;
 e quibus una tamen sit et hæc quoque causa necessest,
 quæ vegeat motum signis; sed quæ sit earum
 præcipere haud quaquamst pedetemptim progredientis.
     Terraque ut in media mundi regione quiescat,
 evanescere paulatim et decrescere pondus
 convenit atque aliam naturam supter habere
 ex ineunte ævo coniunctam atque uniter aptam
 partibus aëriis mundi, quibus insita vivit.
 propterea non est oneri neque deprimit auras,
 ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra
 nec caput est oneri collo nec denique totum
 corporis in pedibus pondus sentimus inesse;
 at quæ cumque foris veniunt inpostaque nobis
 pondera sunt lædunt, permulto sæpe minora.
 usque adeo magni refert quid quæque queat res.
 sic igitur tellus non est aliena repente
 allata atque auris aliunde obiecta alienis,
 sed pariter prima concepta ab origine mundi
 certaque pars eius, quasi nobis membra videntur.
     Præterea grandi tonitru concussa repente
 terra supra quæ se sunt concutit omnia motu;
 quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset
 partibus aëriis mundi cæloque revincta;
 nam communibus inter se radicibus hærent
 ex ineunte ævo coniuncta atque uniter aucta.
     Nonne vides etiam quam magno pondere nobis
 sustineat corpus tenuissima vis animai,
 propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?
     Denique iam saltu pernici tollere corpus
 quid potis est nisi vis animæ, quæ membra gubernat?
 iamne vides quantum tenuis natura valere
 possit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aër
 coniunctus terris et nobis est animi vis?
     Nec nimio solis maior rota nec minor ardor
 esse potest, nostris quam sensibus esse videtur.
 nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt
 adiicere et calidum membris adflare vaporem,
 nil magnis intervallis de corpore libant
 flammarum, nihil speciem est contractior ignis.
 proinde, calor quoniam solis lumenque profusum
 perveniunt nostros sensus et loca fulgent,
 forma quoque hinc solis debet filumque videri,
 nil adeo ut possis plus aut minus addere vere.
 [perveniunt nostros sensus et loca fulgent]
 lunaque sive notho fertur loca lumine lustrans,
 sive suam proprio iactat de corpore lucem,
 quidquid id est, nihilo fertur maiore figura
 quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur.
 nam prius omnia, quæ longe semota tuemur
 aëra per multum, specie confusa videntur
 quam minui filum. quapropter luna necesse est,
 quandoquidem claram speciem certamque figuram
 præbet, ut est oris extremis cumque notata,
 quanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto.
 postremo quos cumque vides hinc ætheris ignes,
 scire licet perquam pauxillo posse minores
 esse vel exigua maioris parte brevique.
 quandoquidem quos cumque in terris cernimus [ignes],
 dum tremor [et] clarus dum cernitur ardor eorum,
 perparvom quiddam inter dum mutare videntur
 alteram utram in partem filum, quo longius absunt.
     Illud item non est mirandum, qua ratione
 tantulus ille queat tantum sol mittere lumen,
 quod maria ac terras omnis cælumque rigando
 compleat et calido perfundat cuncta vapore.
 [quanta quoquest tanta hinc nobis videatur in alto]
 nam licet hinc mundi patefactum totius unum
 largifluum fontem scatere atque erumpere lumen,
 ex omni mundo quia sic elementa vaporis
 undique conveniunt et sic coniectus eorum
 confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.
 nonne vides etiam quam late parvus aquai
 prata riget fons inter dum campisque redundet?
 est etiam quoque uti non magno solis ab igni
 aëra percipiat calidis fervoribus ardor,
 opportunus ita est si forte et idoneus aër,
 ut queat accendi parvis ardoribus ictus;
 quod genus inter dum segetes stipulamque videmus
 accidere ex una scintilla incendia passim.
 forsitan et rosea sol alte lampade lucens
 possideat multum cæcis fervoribus ignem
 circum se, nullo qui sit fulgore notatus,
 æstifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.
     Nec ratio solis simplex [et] recta patescit,
 quo pacto æstivis e partibus ægocerotis
 brumalis adeat flexus atque inde revertens
 canceris ut vertat metas solstitialis,
 lunaque mensibus id spatium videatur obire,
 annua sol in quo consumit tempora cursu.
 non, inquam, simplex his rebus reddita causast.
 nam fieri vel cum primis id posse videtur,
 Democriti quod sancta viri sententia ponit,
 quanto quæque magis sint terram sidera propter,
 tanto posse minus cum cæli turbine ferri;
 evanescere enim rapidas illius et acris
 imminui supter viris, ideoque relinqui
 paulatim solem cum posterioribus signis,
 inferior multo quod sit quam fervida signa.
 et magis hoc lunam: quanto demissior eius
 cursus abest procul a cælo terrisque propinquat,
 tanto posse minus cum signis tendere cursum.
 flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur
 inferior quam sol, tanto magis omnia signa
 hanc adipiscuntur circum præterque feruntur.
 propterea fit ut hæc signum quodque reverti
 mobilius videatur, hanc quia signa revisunt.
 fit quoque ut e mundi transversis partibus aër
 alternis certo fluere alter tempore possit,
 qui queat æstivis solem detrudere signis
 brumalis usque flexus gelidumque rigorem,
 et qui reiciat gelidis a frigoris umbris
 æstiferas usque in partis et fervida signa.
 et ratione pari lunam stellasque putandumst,
 quæ volvunt magnos in magnis orbibus annos,
 aëribus posse alternis e partibus ire.
 nonne vides etiam diversis nubila ventis
 diversas ire in partis inferna supernis?
 qui minus illa queant per magnos ætheris orbis
 æstibus inter se diversis sidera ferri?
     At nox obruit ingenti caligine terras,
 aut ubi de longo cursu sol ultima cæli
 impulit atque suos efflavit languidus ignis
 concussos itere et labefactos aëre multo,
 aut quia sub terras cursum convortere cogit
 vis eadem, supra quæ terras pertulit orbem.
     Tempore item certo roseam Matuta per oras
 ætheris auroram differt et lumina pandit,
 aut quia sol idem, sub terras ille revertens,
 anticipat cælum radiis accendere temptans,
 aut quia conveniunt ignes et semina multa
 confluere ardoris consuerunt tempore certo,
 quæ faciunt solis nova semper lumina gigni;
 quod genus Idæis fama est e montibus altis
 dispersos ignis orienti lumine cerni,
 inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.
 nec tamen illud in his rebus mirabile debet
 esse, quod hæc ignis tam certo tempore possint
 semina confluere et solis reparare nitorem.
 multa videmus enim, certo quæ tempore fiunt
 omnibus in rebus. florescunt tempore certo
 arbusta et certo dimittunt tempore florem.
 nec minus in certo dentes cadere imperat ætas
 tempore et inpubem molli pubescere veste
 et pariter mollem malis demittere barbam.
 fulmina postremo nix imbres nubila venti
 non nimis incertis fiunt in partibus anni.
 namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima
 atque ita res mundi cecidere ab origine prima,
 conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.
     Crescere itemque dies licet et tabescere noctes,
 et minui luces, cum sumant augmina noctis,
 aut quia sol idem sub terras atque superne
 imparibus currens amfractibus ætheris oras
 partit et in partis non æquas dividit orbem,
 et quod ab alterutra detraxit parte, reponit
 eius in adversa tanto plus parte relatus,
 donec id signum cæli pervenit, ubi anni
 nodus nocturnas exæquat lucibus umbras;
 nam medio cursu flatus aquilonis et austri
 distinet æquato cælum discrimine metas
 propter signiferi posituram totius orbis,
 annua sol in quo concludit tempora serpens,
 obliquo terras et cælum lumine lustrans,
 ut ratio declarat eorum qui loca cæli
 omnia dispositis signis ornata notarunt.
 aut quia crassior est certis in partibus aër,
 sub terris ideo tremulum iubar hæsitat ignis
 nec penetrare potest facile atque emergere ortus;
 propterea noctes hiberno tempore longæ
 cessant, dum veniat radiatum insigne diei.
 aut etiam, quia sic alternis partibus anni
 tardius et citius consuerunt confluere ignes,
 qui faciunt solem certa de surgere parte,
 propterea fit uti videantur dicere verum.
     Luna potest solis radiis percussa nitere
 inque dies magis [id] lumen convertere nobis
 speciem, quantum solis secedit ab orbi,
 donique eum contra pleno bene lumine fulsit
 atque oriens obitus eius super edita vidit;
 inde minutatim retro quasi condere lumen
 debet item, quanto propius iam solis ignem
 labitur ex alia signorum parte per orbem;
 ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai
 consimilem cursusque viam sub sole tenere.
 est etiam quare proprio cum lumine possit
 volvier et varias splendoris reddere formas;
 corpus enim licet esse aliud, quod fertur et una
 labitur omnimodis occursans officiensque,
 nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.
 versarique potest, globus ut, si forte, pilai
 dimidia ex parti candenti lumine tinctus,
 versandoque globum variantis edere formas,
 donique eam partem, quæ cumque est ignibus aucta,
 speciem vertit nobis oculosque patentis;
 inde minutatim retro contorquet et aufert
 luciferam partem glomeraminis atque pilai;
 ut Babylonica Chaldæum doctrina refutans
 astrologorum artem contra convincere tendit,
 proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque
 aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.
 denique cur nequeat semper nova luna creari
 ordine formarum certo certisque figuris
 inque dies privos aborisci quæque creata
 atque alia illius reparari in parte locoque,
 difficilest ratione docere et vincere verbis,
 ordine cum [videas] tam certo multa creari.
 it Ver et Venus et Veneris prænuntius ante
 pennatus graditur, Zephyri vestigia propter
 Flora quibus mater præspargens ante viai
 cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.
 inde loci sequitur Calor aridus et comes una
 pulverulenta Ceres [et] etesia flabra aquilonum.
 inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.
 inde aliæ tempestates ventique secuntur,
 altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.
 tandem Bruma nives adfert pigrumque rigorem
 reddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.
 quo minus est mirum, si certo tempore luna
 gignitur et certo deletur tempore rusus,
 cum fieri possint tam certo tempore multa.
     Solis item quoque defectus lunæque latebras
 pluribus e causis fieri tibi posse putandumst.
 nam cur luna queat terram secludere solis
 lumine et a terris altum caput obstruere ei,
 obiciens cæcum radiis ardentibus orbem,
 tempore eodem aliut facere id non posse putetur
 corpus, quod cassum labatur lumine semper?
 solque suos etiam dimittere languidus ignis
 tempore cur certo nequeat recreareque lumen,
 cum loca præteriit flammis infesta per auras,
 quæ faciunt ignis interstingui atque perire?
 et cur terra queat lunam spoliare vicissim
 lumine et oppressum solem super ipsa tenere,
 menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,
 tempore eodem aliud nequeat succurrere lunæ
 corpus vel supra solis perlabier orbem,
 quod radios inter rumpat lumenque profusum?
 et tamen ipsa suo si fulget luna nitore,
 cur nequeat certa mundi languescere parte,
 dum loca luminibus propriis inimica per exit?
 [menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras].
     Quod superest, quoniam magni per cærula mundi
 qua fieri quicquid posset ratione resolvi,
 solis uti varios cursus lunæque meatus
 noscere possemus quæ vis et causa cieret,
 quove modo [possent] offecto lumine obire
 et neque opinantis tenebris obducere terras,
 cum quasi conivent et aperto lumine rursum
 omnia convisunt clara loca candida luce,
 nunc redeo mundi novitatem et mollia terræ
 arva, novo fetu quid primum in luminis oras
 tollere et incertis crerint committere ventis.
     Principio genus herbarum viridemque nitorem
 terra dedit circum collis camposque per omnis,
 florida fulserunt viridanti prata colore,
 arboribusque datumst variis exinde per auras
 crescendi magnum inmissis certamen habenis.
 ut pluma atque pili primum saetæque creantur
 quadripedum membris et corpore pennipotentum,
 sic nova tum tellus herbas virgultaque primum
 sustulit, inde loci mortalia sæcla creavit
 multa modis multis varia ratione coorta.
 nam neque de cælo cecidisse animalia possunt,
 nec terrestria de salsis exisse lacunis.
 linquitur ut merito maternum nomen adepta
 terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.
 multaque nunc etiam existunt animalia terris
 imbribus et calido solis concreta vapore;
 quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta
 et maiora, nova tellure atque æthere adulta.
 principio genus alituum variæque volucres
 ova relinquebant exclusæ tempore verno,
 folliculos ut nunc teretis æstate cicadæ
 lincunt sponte sua victum vitamque petentes.
 tum tibi terra dedit primum mortalia sæcla.
 multus enim calor atque umor superabat in arvis.
 hoc ubi quæque loci regio opportuna dabatur,
 crescebant uteri terram radicibus apti;
 quos ubi tempore maturo pate fecerat ætas
 infantum, fugiens umorem aurasque petessens,
 convertebat ibi natura foramina terræ
 et sucum venis cogebat fundere apertis
 consimilem lactis, sicut nunc femina quæque
 cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis
 impetus in mammas convertitur ille alimenti.
 terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile
 præbebat multa et molli lanugine abundans.
 at novitas mundi nec frigora dura ciebat
 nec nimios æstus nec magnis viribus auras.
 omnia enim pariter crescunt et robora sumunt.
     Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta
 terra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit
 humanum atque animal prope certo tempore fudit
 omne quod in magnis bacchatur montibus passim,
 aëriasque simul volucres variantibus formis.
 sed quia finem aliquam pariendi debet habere,
 destitit, ut mulier spatio defessa vetusto.
 mutat enim mundi naturam totius ætas
 ex alioque alius status excipere omnia debet
 nec manet ulla sui similis res: omnia migrant,
 omnia commutat natura et vertere cogit.
 namque aliud putrescit et ævo debile languet,
 porro aliud [suc]crescit et [e] contemptibus exit.
 sic igitur mundi naturam totius ætas
 mutat, et ex alio terram status excipit alter,
 quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.
     Multaque tum tellus etiam portenta creare
 conatast mira facie membrisque coorta,
 androgynem, interutras necutrumque utrimque remotum,
 orba pedum partim, manuum viduata vicissim,
 muta sine ore etiam, sine voltu cæca reperta,
 vinctaque membrorum per totum corpus adhæsu,
 nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam
 nec vitare malum nec sumere quod volet usus.
 cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,
 ne quiquam, quoniam natura absterruit auctum
 nec potuere cupitum ætatis tangere florem
 nec reperire cibum nec iungi per Veneris res.
 multa videmus enim rebus concurrere debere,
 ut propagando possint procudere sæcla;
 pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus
 semina qua possint membris manare remissis,
 feminaque ut maribus coniungi possit, habere,
 mutua qui mutent inter se gaudia uterque.
     Multaque tum interiisse animantum sæcla necessest
 nec potuisse propagando procudere prolem.
 nam quæ cumque vides vesci vitalibus auris,
 aut dolus aut virtus aut denique mobilitas est
 ex ineunte ævo genus id tuta reservans.
 multaque sunt, nobis ex utilitate sua quæ
 commendata manent, tutelæ tradita nostræ.
 principio genus acre leonum sævaque sæcla
 tutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.
 at levisomna canum fido cum pectore corda,
 et genus omne quod est veterino semine partum
 lanigeræque simul pecudes et bucera sæcla
 omnia sunt hominum tutelæ tradita, Memmi;
 nam cupide fugere feras pacemque secuta
 sunt et larga suo sine pabula parta labore,
 quæ damus utilitatis eorum præmia causa.
 at quis nil horum tribuit natura, nec ipsa
 sponte sua possent ut vivere nec dare nobis
 utilitatem aliquam, quare pateremur eorum
 præsidio nostro pasci genus esseque tutum,
 scilicet hæc aliis praedæ lucroque iacebant
 indupedita suis fatalibus omnia vinclis,
 donec interitum genus id natura redegit.
     Sed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo
 esse queunt duplici natura et corpore bino
 ex alienigenis membris compacta, potestas
 hinc illinc partis ut sat par esse potissit.
 id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.
 principio circum tribus actis impiger annis
 floret equus, puer haut quaquam; nam sæpe etiam nunc
 ubera mammarum in somnis lactantia quæret.
 post ubi equum validæ vires ætate senecta
 membraque deficiunt fugienti languida vita,
 tum demum puerili ævo florenta iuventas
 officit et molli vestit lanugine malas;
 ne forte ex homine et veterino semine equorum
 confieri credas Centauros posse neque esse,
 aut rapidis canibus succinctas semimarinis
 corporibus Scyllas et cetera de genere horum,
 inter se quorum discordia membra videmus;
 quæ neque florescunt pariter nec robora sumunt
 corporibus neque proiciunt ætate senecta
 nec simili Venere ardescunt nec moribus unis
 conveniunt neque sunt eadem iucunda per artus.
 quippe videre licet pinguescere sæpe cicuta
 barbigeras pecudes, homini quæ est acre venenum.
 flamma quidem [vero] cum corpora fulva leonum
 tam soleat torrere atque urere quam genus omne
 visceris in terris quod cumque et sanguinis extet,
 qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,
 prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimæra
 ore foras acrem flaret de corpore flammam?
 quare etiam tellure nova cæloque recenti
 talia qui fingit potuisse animalia gigni,
 nixus in hoc uno novitatis nomine inani,
 multa licet simili ratione effutiat ore,
 aurea tum dicat per terras flumina vulgo
 fluxisse et gemmis florere arbusta suësse
 aut hominem tanto membrorum esse impete natum,
 trans maria alta pedum nisus ut ponere posset
 et manibus totum circum se vertere cælum.
 nam quod multa fuere in terris semina rerum,
 tempore quo primum tellus animalia fudit,
 nil tamen est signi mixtas potuisse creari
 inter se pecudes compactaque membra animantum,
 propterea quia quæ de terris nunc quoque abundant
 herbarum genera ac fruges arbustaque læta
 non tamen inter se possunt complexa creari,
 sed res quæque suo ritu procedit et omnes
 fœdere naturæ certo discrimina servant.
     Et genus humanum multo fuit illud in arvis
 durius, ut decuit, tellus quod dura creasset,
 et maioribus et solidis magis ossibus intus
 fundatum, validis aptum per viscera nervis,
 nec facile ex æstu nec frigore quod caperetur
 nec novitate cibi nec labi corporis ulla.
 multaque per cælum solis volventia lustra
 volgivago vitam tractabant more ferarum.
 nec robustus erat curvi moderator aratri
 quisquam, nec scibat ferro molirier arva
 nec nova defodere in terram virgulta neque altis
 arboribus veteres decidere falcibus ramos.
 quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat
 sponte sua, satis id placabat pectora donum.
 glandiferas inter curabant corpora quercus
 plerumque; et quæ nunc hiberno tempore cernis
 arbita puniceo fieri matura colore,
 plurima tum tellus etiam maiora ferebat.
 multaque præterea novitas tum florida mundi
 pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.
 at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,
 ut nunc montibus e magnis decursus aquai
 claricitat late sitientia sæcla ferarum.
 denique nota vagis silvestria templa tenebant
 nympharum, quibus e scibant umore fluenta
 lubrica proluvie larga lavere umida saxa,
 umida saxa, super viridi stillantia musco,
 et partim plano scatere atque erumpere campo.
 necdum res igni scibant tractare neque uti
 pellibus et spoliis corpus vestire ferarum,
 sed nemora atque cavos montis silvasque colebant
 et frutices inter condebant squalida membra
 verbera ventorum vitare imbrisque coacti.
 nec commune bonum poterant spectare neque ullis
 moribus inter se scibant nec legibus uti.
 quod cuique obtulerat praedæ fortuna, ferebat
 sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.
 et Venus in silvis iungebat corpora amantum;
 conciliabat enim vel mutua quamque cupido
 vel violenta viri vis atque inpensa libido
 vel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta.
 et manuum mira freti virtute pedumque
 consectabantur silvestria sæcla ferarum
 missilibus saxis et magno pondere clavæ.
 multaque vincebant, vitabant pauca latebris;
 sætigerisque pares subus silvestria membra
 nuda dabant terræ nocturno tempore capti,
 circum se foliis ac frondibus involventes.
 nec plangore diem magno solemque per agros
 quærebant pavidi palantes noctis in umbris,
 sed taciti respectabant somnoque sepulti,
 dum rosea face sol inferret lumina cælo.
 a parvis quod enim consuerant cernere semper
 alterno tenebras et lucem tempore gigni,
 non erat ut fieri posset mirarier umquam
 nec diffidere, ne terras æterna teneret
 nox in perpetuum detracto lumine solis.
 sed magis illud erat curæ, quod sæcla ferarum
 infestam miseris faciebant sæpe quietem.
 eiectique domo fugiebant saxea tecta
 spumigeri suis adventu validique leonis
 atque intempesta cedebant nocte paventes
 hospitibus sævis instrata cubilia fronde.
     Nec nimio tum plus quam nunc mortalia sæcla
 dulcia linquebant lamentis lumina vitæ.
 unus enim tum quisque magis deprensus eorum
 pabula viva feris præbebat, dentibus haustus,
 et nemora ac montis gemitu silvasque replebat
 viva videns vivo sepeliri viscera busto.
 at quos effugium servarat corpore adeso,
 posterius tremulas super ulcera tetra tenentes
 palmas horriferis accibant vocibus Orcum,
 donique eos vita privarant vermina sæva
 expertis opis, ignaros quid volnera vellent.
 at non multa virum sub signis milia ducta
 una dies dabat exitio nec turbida ponti
 æquora lidebant navis saxa virosque.
 nam temere in cassum frustra mare sæpe coortum
 sævibat leviterque minas ponebat inanis,
 nec poterat quemquam placidi pellacia ponti
 subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.
 improba navigii ratio tum cæca iacebat.
 tum penuria deinde cibi languentia leto
 membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.
 illi inprudentes ipsi sibi sæpe venenum
 vergebant, nunc dant [aliis] sollertius ipsi.
     Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt
 et mulier coniuncta viro concessit in unum
 * * *
 cognita sunt, prolemque ex se videre creatam,
 tum genus humanum primum mollescere cœpit.
 ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus
 non ita iam possent cæli sub tegmine ferre,
 et Venus inminuit viris puerique parentum
 blanditiis facile ingenium fregere superbum.
 tunc et amicitiem cœperunt iungere aventes
 finitimi inter se nec lædere nec violari,
 et pueros commendarunt muliebreque sæclum,
 vocibus et gestu cum balbe significarent
 imbecillorum esse æquum misererier omnis.
 nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,
 sed bona magnaque pars servabat fœdera caste;
 aut genus humanum iam tum foret omne peremptum
 nec potuisset adhuc perducere sæcla propago.
     At varios linguæ sonitus natura subegit
 mittere et utilitas expressit nomina rerum,
 non alia longe ratione atque ipsa videtur
 protrahere gestum pueros infantia linguæ,
 cum facit ut digito quæ sint præsentia monstrent.
 sentit enim vim quisque suam quod possit abuti.
 cornua nata prius vitulo quam frontibus extent,
 illis iratus petit atque infestus inurget.
 at catuli pantherarum scymnique leonum
 unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,
 vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.
 alituum porro genus alis omne videmus
 fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.
 proinde putare aliquem tum nomina distribuisse
 rebus et inde homines didicisse vocabula prima,
 desiperest. nam cur hic posset cuncta notare
 vocibus et varios sonitus emittere linguæ,
 tempore eodem alii facere id non quisse putentur?
 præterea si non alii quoque vocibus usi
 inter se fuerant, unde insita notities est
 utilitatis et unde data est huic prima potestas,
 quid vellet facere ut sciret animoque videret?
 cogere item pluris unus victosque domare
 non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.
 nec ratione docere ulla suadereque surdis,
 quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur
 nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris
 vocis inauditos sonitus obtundere frustra.
 postremo quid in hac mirabile tantoperest re,
 si genus humanum, cui vox et lingua vigeret,
 pro vario sensu varia res voce notaret?
 cum pecudes mutæ, cum denique sæcla ferarum
 dissimilis soleant voces variasque ciere,
 cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.
 quippe [et]enim licet id rebus cognoscere apertis.
 inritata canum cum primum magna Molossum
 mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,
 longe alio sonitu rabies [re]stricta minatur,
 et cum iam latrant et vocibus omnia complent;
 at catulos blande cum lingua lambere temptant
 aut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentes
 suspensis teneros imitantur dentibus haustus,
 longe alio pacto gannitu vocis adulant,
 et cum deserti baubantur in ædibus, aut cum
 plorantis fugiunt summisso corpore plagas.
 denique non hinnitus item differre videtur,
 inter equas ubi equus florenti ætate iuvencus
 pinnigeri sævit calcaribus ictus Amoris
 et fremitum patulis sub naribus edit arma,
 et cum sic alias concussis artibus hinnit?
 postremo genus alituum variæque volucres,
 accipitres atque ossifragæ mergique marinis
 fluctibus in salso victum vitamque petentes,
 longe alias alio iaciunt in tempore voces,
 et quom de victu certant prædaque repugnant.
 et partim mutant cum tempestatibus una
 raucisonos cantus, cornicum ut sæcla vetusta
 corvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris
 poscere et inter dum ventos aurasque vocare.
 ergo si varii sensus animalia cogunt,
 muta tamen cum sint, varias emittere voces,
 quanto mortalis magis æquumst tum potuisse
 dissimilis alia atque alia res voce notare!
     Illud in his rebus tacitus ne forte requiras,
 fulmen detulit in terram mortalibus ignem
 primitus, inde omnis flammarum diditur ardor;
 multa videmus enim cælestibus insita flammis
 fulgere, cum cæli donavit plaga vaporis.
 et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans
 æstuat in ramos incumbens arboris arbor,
 exprimitur validis extritus viribus ignis,
 emicat inter dum flammai fervidus ardor,
 mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.
 quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.
 inde cibum quoquere ac flammæ mollire vapore
 sol docuit, quoniam mitescere multa videbant
 verberibus radiorum atque æstu victa per agros.
     Inque dies magis hi victum vitamque priorem
 commutare novis monstrabant rebus et igni,
 ingenio qui præstabant et corde vigebant.
 condere cœperunt urbis arcemque locare
 præsidium reges ipsi sibi perfugiumque,
 et pecudes et agros divisere atque dedere
 pro facie cuiusque et viribus ingenioque;
 nam facies multum valuit viresque vigebant.
 posterius res inventast aurumque repertum,
 quod facile et validis et pulchris dempsit honorem;
 divitioris enim sectam plerumque secuntur
 quam lubet et fortes et pulchro corpore creti.
 quod siquis vera vitam ratione gubernet,
 divitiæ grandes homini sunt vivere parce
 æquo animo; neque enim est umquam penuria parvi.
 at claros homines voluerunt se atque potentes,
 ut fundamento stabili fortuna maneret
 et placidam possent opulenti degere vitam,
 ne quiquam, quoniam summum succedere honorem
 certantes iter infestum fecere viai,
 et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos
 invidia inter dum contemptim in Tartara tætra;
 invidia quoniam ceu fulmine summa vaporant
 plerumque et quæ sunt aliis magis edita cumque;
 ut satius multo iam sit parere quietum
 quam regere imperio res velle et regna tenere.
 proinde sine in cassum defessi sanguine sudent,
 angustum per iter luctantes ambitionis;
 quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque
 res ex auditis potius quam sensibus ipsis,
 nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.
     Ergo regibus occisis subversa iacebat
 pristina maiestas soliorum et sceptra superba,
 et capitis summi præclarum insigne cruentum
 sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;
 nam cupide conculcatur nimis ante metutum.
 res itaque summam fæcem turbasque redibat,
 imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.
 inde magistratum partim docuere creare
 iuraque constituere, ut vellent legibus uti.
 nam genus humanum, defessum vi colere ævom,
 ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum
 sponte sua cecidit sub leges artaque iura.
 acrius ex ira quod enim se quisque parabat
 ulcisci quam nunc concessumst legibus æquis,
 hanc ob rem est homines pertæsum vi colere ævom.
 inde metus maculat pœnarum præmia vitæ.
 circumretit enim vis atque iniuria quemque
 atque unde exortast, eum plerumque revertit,
 nec facilest placidam ac pacatam degere vitam
 qui violat factis communia fœdera pacis.
 etsi fallit enim divom genus humanumque,
 perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;
 quippe ubi se multi per somnia sæpe loquentes
 aut morbo delirantes protraxe ferantur
 et celata [mala] in medium et peccata dedisse.
     Nunc quæ causa deum per magnas numina gentis
 pervulgarit et ararum compleverit urbis
 suscipiendaque curarit sollemnia sacra,
 quæ nunc in magnis florent sacra rebus locisque,
 unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,
 qui delubra deum nova toto suscitat orbi
 terrarum et festis cogit celebrare diebus,
 non ita difficilest rationem reddere verbis.
 quippe etenim iam tum divom mortalia sæcla
 egregias animo facies vigilante videbant
 et magis in somnis mirando corporis auctu.
 his igitur sensum tribuebant propterea quod
 membra movere videbantur vocesque superbas
 mittere pro facie præclara et viribus amplis.
 æternamque dabant vitam, quia semper eorum
 subpeditabatur facies et forma manebat,
 et tamen omnino quod tantis viribus auctos
 non temere ulla vi convinci posse putabant.
 fortunisque ideo longe præstare putabant,
 quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,
 et simul in somnis quia multa et mira videbant
 efficere et nullum capere ipsos inde laborem.
 præterea cæli rationes ordine certo
 et varia annorum cernebant tempora verti
 nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.
 ergo perfugium sibi habebant omnia divis
 tradere et illorum nutu facere omnia flecti.
 in cæloque deum sedes et templa locarunt,
 per cælum volvi quia nox et luna videtur,
 luna dies et nox et noctis signa severa
 noctivagæque faces cæli flammæque volantes,
 nubila sol imbres nix venti fulmina grando
 et rapidi fremitus et murmura magna minarum.
     O genus infelix humanum, talia divis
 cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!
 quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis
 volnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!
 nec pietas ullast velatum sæpe videri
 vertier lapidem atque omnis accedere aras
 nec procumbere humi prostratum et pandere palmas
 ante deum delubra nec aras sanguine multo
 spargere quadrupedum nec votis nectere vota,
 sed mage pacata posse omnia mente tueri.
 nam cum suspicimus magni cælestia mundi
 templa super stellisque micantibus æthera fixum,
 et venit in mentem solis lunæque viarum,
 tunc aliis oppressa malis in pectora cura
 illa quoque expergefactum caput erigere infit,
 ne quæ forte deum nobis inmensa potestas
 sit, vario motu quæ candida sidera verset;
 temptat enim dubiam mentem rationis egestas,
 ecquæ nam fuerit mundi genitalis origo,
 et simul ecquæ sit finis, quoad mœnia mundi
 et taciti motus hunc possint ferre laborem,
 an divinitus æterna donata salute
 perpetuo possint ævi labentia tractu
 inmensi validas ævi contemnere viris.
 præterea cui non animus formidine divum
 contrahitur, cui non correpunt membra pavore,
 fulminis horribili cum plaga torrida tellus
 contremit et magnum percurrunt murmura cælum?
 non populi gentesque tremunt, regesque superbi
 corripiunt divum percussi membra timore,
 ne quod ob admissum fœde dictumve superbe
 pœnarum grave sit solvendi tempus adauctum?
 summa etiam cum vis violenti per mare venti
 induperatorem classis super æquora verrit
 cum validis pariter legionibus atque elephantis,
 non divom pacem votis adit ac prece quæsit
 ventorum pavidus paces animasque secundas?
 ne quiquam, quoniam violento turbine sæpe
 correptus nihilo fertur minus vada leti.
 usque adeo res humanas vis abdita quædam
 opterit et pulchros fascis sævasque secures
 proculcare ac ludibrio sibi habere videtur.
 denique sub pedibus tellus cum tota vacillat
 concussæque cadunt urbes dubiæque minantur,
 quid mirum si se temnunt mortalia sæcla
 atque potestatis magnas mirasque relinquunt
 in rebus viris divum, quæ cuncta gubernent?
     Quod super est, æ[s at]que aurum ferrumque repertumst
 et simul argenti pondus plumbique potestas,
 ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat
 montibus in magnis, seu cælo fulmine misso,
 sive quod inter se bellum silvestre gerentes
 hostibus intulerant ignem formidinis ergo,
 sive quod inducti terræ bonitate volebant
 pandere agros pinguis et pascua reddere rura,
 sive feras interficere et ditescere præda;
 nam fovea atque igni prius est venarier ortum
 quam sæpire plagis saltum canibusque ciere.
 quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardor
 horribili sonitu silvas exederat altis
 a radicibus et terram percoxerat igni,
 manabat venis ferventibus in loca terræ
 concava conveniens argenti rivus et auri,
 æris item et plumbi. quæ cum concreta videbant
 posterius claro in terra splendere colore,
 tollebant nitido capti levique lepore,
 et simili formata videbant esse figura
 atque lacunarum fuerant vestigia cuique.
 tum penetrabat eos posse hæc liquefacta calore
 quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,
 et prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse
 mucronum duci fastigia procudendo,
 ut sibi tela parent silvasque ut cædere possint
 materiemque dolare et levia radere tigna
 et terebrare etiam ac pertundere perque forare.
 nec minus argento facere hæc auroque parabant
 quam validi primum violentis viribus æris,
 ne quiquam, quoniam cedebat victa potestas
 nec poterant pariter durum sufferre laborem.
 nam fuit in pretio magis æs aurumque iacebat
 propter inutilitatem hebeti mucrone retusum;
 nunc iacet æs, aurum in summum successit honorem.
 sic volvenda ætas commutat tempora rerum.
 quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;
 porro aliud succedit et [e] contemptibus exit
 inque dies magis adpetitur floretque repertum
 laudibus et miro est mortalis inter honore.
     Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta
 sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.
 arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt
 et lapides et item silvarum fragmina rami
 et flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.
 posterius ferri vis est ærisque reperta.
 et prior æris erat quam ferri cognitus usus,
 quo facilis magis est natura et copia maior.
 ære solum terræ tractabant, æreque belli
 miscebant fluctus et vulnera vasta serebant
 et pecus atque agros adimebant; nam facile ollis
 omnia cedebant armatis nuda et inerma.
 inde minutatim processit ferreus ensis
 versaque in obprobrium species est falcis ahenæ,
 et ferro cœpere solum proscindere terræ
 exæquataque sunt creperi certamina belli.
 et prius est armatum in equi conscendere costas
 et moderarier hunc frenis dextraque vigere
 quam biiugo curru belli temptare pericla.
 et biiugo prius est quam bis coniungere binos
 et quam falciferos armatum escendere currus.
 inde boves Lucas turrito corpore, tetras,
 anguimanus, belli docuerunt volnera Pœni
 sufferre et magnas Martis turbare catervas.
 sic alid ex alio peperit discordia tristis,
 horribile humanis quod gentibus esset in armis,
 inque dies belli terroribus addidit augmen.
     Temptarunt etiam tauros in mœnere belli
 expertique sues sævos sunt mittere in hostis.
 et validos partim præ se misere leones
 cum doctoribus armatis sævisque magistris,
 qui moderarier his possent vinclisque tenere,
 ne quiquam, quoniam permixta cæde calentes
 turbabant sævi nullo discrimine turmas,
 terrificas capitum quatientis undique cristas,
 nec poterant equites fremitu perterrita equorum
 pectora mulcere et frenis convertere in hostis.
 inritata leæ iaciebant corpora saltu
 undique et adversum venientibus ora patebant
 et nec opinantis a tergo deripiebant
 deplexæque dabant in terram volnere victos,
 morsibus adfixæ validis atque unguibus uncis.
 iactabantque suos tauri pedibusque terebant
 et latera ac ventres hauribant supter equorum
 cornibus et terram minitanti mente ruebant.
 et validis socios cædebant dentibus apri
 tela infracta suo tinguentes sanguine sævi
 [in se fracta suo tinguentes sanguine tela,]
 permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.
 nam transversa feros exibant dentis adactus
 iumenta aut pedibus ventos erecta petebant,
 ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videres
 concidere atque gravi terram consternere casu.
 si quos ante domi domitos satis esse putabant,
 effervescere cernebant in rebus agundis
 volneribus clamore fuga terrore tumultu,
 nec poterant ullam partem redducere eorum;
 diffugiebat enim varium genus omne ferarum,
 ut nunc sæpe boves Lucæ ferro male mactæ
 diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.
 Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;
 quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,
 qui numero diffidebant armisque vacabant,
 si fuit ut facerent. sed vix adducor ut ante
 non quierint animo præsentire atque videre,
 quam commune malum fieret fœdumque, futurum.
 et magis id possis factum contendere in omni
 in variis mundis varia ratione creatis,
 quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.
     Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.
 textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,
 nec ratione alia possunt tam levia gigni
 insilia ac fusi, radii, scapique sonantes.
 et facere ante viros lanam natura coëgit
 quam muliebre genus; nam longe præstat in arte
 et sollertius est multo genus omne virile;
 agricolæ donec vitio vertere severi,
 ut muliebribus id manibus concedere vellent
 atque ipsi pariter durum sufferre laborem
 atque opere in duro durarent membra manusque.
     At specimen sationis et insitionis origo
 ipsa fuit rerum primum natura creatrix,
 arboribus quoniam bacæ glandesque caducæ
 tempestiva dabant pullorum examina supter;
 unde etiam libitumst stirpis committere ramis
 et nova defodere in terram virgulta per agros.
 inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli
 temptabant fructusque feros mansuescere terra
 cernebant indulgendo blandeque colendo.
 inque dies magis in montem succedere silvas
 cogebant infraque locum concedere cultis,
 prata lacus rivos segetes vinetaque læta
 collibus et campis ut haberent, atque olearum
 cærula distinguens inter plaga currere posset
 per tumulos et convallis camposque profusa;
 ut nunc esse vides vario distincta lepore
 omnia, quæ pomis intersita dulcibus ornant
 arbustisque tenent felicibus opsita circum.
     At liquidas avium voces imitarier ore
 ante fuit multo quam levia carmina cantu
 concelebrare homines possent aurisque iuvare.
 et zephyri cava per calamorum sibila primum
 agrestis docuere cavas inflare cicutas.
 inde minutatim dulcis didicere querellas,
 tibia quas fundit digitis pulsata canentum,
 avia per nemora ac silvas saltusque reperta,
 per loca pastorum deserta atque otia dia.
 [sic unum quicquid paulatim protrahit ætas
 in medium ratioque in luminis eruit oras.]
 hæc animos ollis mulcebant atque iuvabant
 cum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.
 sæpe itaque inter se prostrati in gramine molli
 propter aquæ rivom sub ramis arboris altæ.
 non magnis opibus iucunde corpora habebant,
 præsertim cum tempestas ridebat et anni
 tempora pingebant viridantis floribus herbas.
 tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni
 consuerant; agrestis enim tum musa vigebat.
 tum caput atque umeros plexis redimire coronis
 floribus et foliis lascivia læta movebat,
 atque extra numerum procedere membra moventes
 duriter et duro terram pede pellere matrem;
 unde oriebantur risus dulcesque cachinni,
 omnia quod nova tum magis hæc et mira vigebant.
 et vigilantibus hinc aderant solacia somno
 ducere multimodis voces et flectere cantus
 et supera calamos unco percurrere labro;
 unde etiam vigiles nunc hæc accepta tuentur.
 et numerum servare genus didicere, neque hilo
 maiore interea capiunt dulcedine fructum
 quam silvestre genus capiebat terrigenarum.
 nam quod adest præsto, nisi quid cognovimus ante
 suavius, in primis placet et pollere videtur,
 posteriorque fere melior res illa reperta
 perdit et immutat sensus pristina quæque.
 sic odium cœpit glandis, sic illa relicta
 strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.
 pellis item cecidit vestis contempta ferina;
 quam reor invidia tali tunc esse repertam,
 ut letum insidiis qui gessit primus obiret,
 et tamen inter eos distractam sanguine multo
 disperiise neque in fructum convertere quisse.
 tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis
 exercent hominum vitam belloque fatigant;
 quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.
 frigus enim nudos sine pellibus excruciabat
 terrigenas; at nos nil lædit veste carere
 purpurea atque auro signisque ingentibus apta,
 dum plebeia tamen sit, quæ defendere possit.
     Ergo hominum genus in cassum frustraque laborat
 semper et [in] curis consumit inanibus ævom,
 ni mirum quia non cognovit quæ sit habendi
 finis et omnino quoad crescat vera voluptas;
 idque minutatim vitam provexit in altum
 et belli magnos commovit funditus æstus.
 at vigiles mundi magnum versatile templum
 sol et luna suo lustrantes lumine circum
 perdocuere homines annorum tempora verti
 et certa ratione geri rem atque ordine certo.
     Iam validis sæpti degebant turribus ævom,
 et divisa colebatur discretaque tellus,
 tum mare velivolis florebat navibus ponti,
 auxilia ac socios iam pacto fœdere habebant,
 carminibus cum res gestas cœpere poëtae
 tradere; nec multo prius sunt elementa reperta.
 propterea quid sit prius actum respicere ætas
 nostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.
     Navigia atque agri culturas mœnia leges
 arma vias vestes [et] cetera de genere horum,
 præmia, delicias quoque vitæ funditus omnis,
 carmina, picturas et dædala signa polita
 usus et impigræ simul experientia mentis
 paulatim docuit pedetemptim progredientis.
 sic unum quicquid paulatim protrahit ætas
 in medium ratioque in luminis erigit oras;
 namque alid ex alio clarescere corde videbant,
 artibus summum donec venere cacumen.