TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA

LIBER SECVNDVS

Suave, mari magno turbantibus æquora ventis
e terra magnum alterius spectare laborem;
non quia vexari quemquamst iucunda voluptas,
sed quibus ipse malis careas quia cernere suavest.
suave etiam belli certamina magna tueri               
per campos instructa tua sine parte pericli;               
sed nihil dulcius est, bene quam munita tenere               
edita doctrina sapientum templa serena,
despicere unde queas alios passimque videre
errare atque viam palantis quærere vitæ,               
certare ingenio, contendere nobilitate,
noctes atque dies niti præstante labore
ad summas emergere opes rerumque potiri.
o miseras hominum mentes, o pectora cæca!
qualibus in tenebris vitæ quantisque periclis               
degitur hoc ævi quod cumquest! nonne videre
nihil aliud sibi naturam latrare, nisi ut qui
corpore seiunctus dolor absit, mente fruatur
iucundo sensu cura semota metuque?
ergo corpoream ad naturam pauca videmus               
esse opus omnino: quæ demant cumque dolorem,
delicias quoque uti multas substernere possint
gratius inter dum, neque natura ipsa requirit,
si non aurea sunt iuvenum simulacra per ædes
lampadas igniferas manibus retinentia dextris,               
lumina nocturnis epulis ut suppeditentur,
nec domus argento fulget auroque renidet
nec citharæ reboant laqueata aurataque templa,
cum tamen inter se prostrati in gramine molli
propter aquæ rivum sub ramis arboris altæ               
non magnis opibus iucunde corpora curant,
præsertim cum tempestas adridet et anni
tempora conspergunt viridantis floribus herbas.
nec calidæ citius decedunt corpore febres,
textilibus si in picturis ostroque rubenti               
iacteris, quam si in plebeia veste cubandum est.
quapropter quoniam nihil nostro in corpore gazæ
proficiunt neque nobilitas nec gloria regni,
quod super est, animo quoque nil prodesse putandum;
si non forte tuas legiones per loca campi               
fervere cum videas belli simulacra cientis,
subsidiis magnis et opum vi constabilitas,
ornatas armis statuas pariterque animatas,
his tibi tum rebus timefactæ religiones
effugiunt animo pavidæ mortisque timores               
tum vacuum pectus lincunt curaque solutum.
quod si ridicula hæc ludibriaque esse videmus,
re veraque metus hominum curæque sequaces
nec metuunt sonitus armorum nec fera tela
audacterque inter reges rerumque potentis               
versantur neque fulgorem reverentur ab auro
nec clarum vestis splendorem purpureai,
quid dubitas quin omnis sit hæc rationis potestas,
omnis cum in tenebris præsertim vita laboret?
nam vel uti pueri trepidant atque omnia cæcis               
in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus
inter dum, nihilo quæ sunt metuenda magis quam
quæ pueri in tenebris pavitant finguntque futura.
hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
non radii solis neque lucida tela diei               
discutiant, sed naturæ species ratioque.
     Nunc age, quo motu genitalia materiai
corpora res varias gignant genitasque resolvant
et qua vi facere id cogantur quæque sit ollis
reddita mobilitas magnum per inane meandi,               
expediam: tu te dictis præbere memento.
nam certe non inter se stipata cohæret
materies, quoniam minui rem quamque videmus
et quasi longinquo fluere omnia cernimus ævo
ex oculisque vetustatem subducere nostris,               
cum tamen incolumis videatur summa manere
propterea quia, quæ decedunt corpora cuique,
unde abeunt minuunt, quo venere augmine donant.
illa senescere, at hæc contra florescere cogunt,
nec remorantur ibi. sic rerum summa novatur               
semper, et inter se mortales mutua vivunt.
augescunt aliæ gentes, aliæ minuuntur,
inque brevi spatio mutantur sæcla animantum
et quasi cursores vitai lampada tradunt.
     Si cessare putas rerum primordia posse               
cessandoque novos rerum progignere motus,
avius a vera longe ratione vagaris.
nam quoniam per inane vagantur, cuncta necessest
aut gravitate sua ferri primordia rerum
aut ictu forte alterius. nam ⟨cum⟩ cita sæpe               
obvia conflixere, fit ut diversa repente
dissiliant; neque enim mirum, durissima quæ sint
ponderibus solidis neque quicquam a tergibus obstet.
et quo iactari magis omnia materiai
corpora pervideas, reminiscere totius imum               
nil esse in summa, neque habere ubi corpora prima
consistant, quoniam spatium sine fine modoquest
inmensumque patere in cunctas undique partis
pluribus ostendi et certa ratione probatumst.
quod quoniam constat, ni mirum nulla quies est               
reddita corporibus primis per inane profundum,
sed magis adsiduo varioque exercita motu
partim intervallis magnis confulta resultant,
pars etiam brevibus spatiis vexantur ab ictu.
et quæ cumque magis condenso conciliatu               
exiguis intervallis convecta resultant,
indupedita suis perplexis ipsa figuris,
hæc validas saxi radices et fera ferri
corpora constituunt et cetera ⟨de⟩ genere horum.
paucula quæ porro magnum per inane vagantur,               
cetera dissiliunt longe longeque recursant
in magnis intervallis; hæc æra rarum
sufficiunt nobis et splendida lumina solis.
multaque præterea magnum per inane vagantur,
conciliis rerum quæ sunt reiecta nec usquam               
consociare etiam motus potuere recepta.
     Cuius, uti memoro, rei simulacrum et imago
ante oculos semper nobis versatur et instat.
contemplator enim, cum solis lumina cumque
inserti fundunt radii per opaca domorum:               
multa minuta modis multis per inane videbis
corpora misceri radiorum lumine in ipso
et vel ut æterno certamine prœlia pugnas
edere turmatim certantia nec dare pausam,
conciliis et discidiis exercita crebris;               
conicere ut possis ex hoc, primordia rerum
quale sit in magno iactari semper inani.
dum taxat, rerum magnarum parva potest res
exemplare dare et vestigia notitiai.
     Hoc etiam magis hæc animum te advertere par est               
corpora quæ in solis radiis turbare videntur,
quod tales turbæ motus quoque materiai
significant clandestinos cæcosque subesse.
multa videbis enim plagis ibi percita cæcis
commutare viam retroque repulsa reverti               
nunc huc nunc illuc in cunctas undique partis.
scilicet hic a principiis est omnibus error.
prima moventur enim per se primordia rerum,
inde ea quæ parvo sunt corpora conciliatu
et quasi proxima sunt ad viris principiorum,               
ictibus illorum cæcis inpulsa cientur,
ipsaque ⟨pro⟩porro paulo maiora lacessunt.
sic a principiis ascendit motus et exit
paulatim nostros ad sensus, ut moveantur
illa quoque, in solis quæ lumine cernere quimus               
nec quibus id faciant plagis apparet aperte.
     Nunc quæ mobilitas sit reddita materiai
corporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi.
primum aurora novo cum spargit lumine terras
et variæ volucres nemora avia pervolitantes               
æra per tenerum liquidis loca vocibus opplent,
quam subito soleat sol ortus tempore tali
convestire sua perfundens omnia luce,
omnibus in promptu manifestumque esse videmus.
at vapor is, quem sol mittit, lumenque serenum               
non per inane meat vacuum; quo tardius ire
cogitur, ærias quasi dum diverberat undas;
nec singillatim corpuscula quæque vaporis
sed complexa meant inter se conque globata;
qua propter simul inter se retrahuntur et extra               
officiuntur, uti cogantur tardius ire.
at quæ sunt solida primordia simplicitate,
cum per inane meant vacuum nec res remoratur
ulla foris atque ipsa suis e partibus unum,
unum, in quem cœpere, locum conixa feruntur,               
debent ni mirum præcellere mobilitate
et multo citius ferri quam lumina solis
multiplexque loci spatium transcurrere eodem
tempore quo solis pervolgant fulgura cælum.
                         * *
*                                             ax
nec persectari primordia singula quæque,
ut videant qua quicque geratur cum ratione.
     At quidam contra hæc, ignari materiai,
naturam non posse deum sine numine reddunt
tanto opere humanis rationibus atmoderate
tempora mutare annorum frugesque creare               
et iam cetera, mortalis quæ suadet adire
ipsaque deducit dux vitæ dia voluptas
et res per Veneris blanditur sæcla propagent,
ne genus occidat humanum. quorum omnia causa
constituisse deos cum fingunt, omnibus rebus               
magno opere a vera lapsi ratione videntur.
nam quamvis rerum ignorem primordia quæ sint,
hoc tamen ex ipsis cæli rationibus ausim
confirmare aliisque ex rebus reddere multis,
nequaquam nobis divinitus esse creatam               
naturam mundi: tanta stat prædita culpa.
quæ tibi posterius, Memmi, faciemus aperta;
nunc id quod super est de motibus expediemus.
     Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus
confirmare tibi, nullam rem posse sua vi               
corpoream sursum ferri sursumque meare.
ne tibi dent in eo flammarum corpora frudem;
sursus enim versus gignuntur et augmina sumunt
et sursum nitidæ fruges arbustaque crescunt,
pondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta
ferantur.               
nec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum
et celeri flamma degustant tigna trabesque,
sponte sua facere id sine vi subiecta putandum est.
quod genus e nostro com missus corpore sanguis
emicat exultans alte spargitque cruorem.               
nonne vides etiam quanta vi tigna trabesque
respuat umor aquæ? nam quo magis ursimus altum
derecta et magna vi multi pressimus ægre,
tam cupide sursum removet magis atque remittit,
plus ut parte foras emergant exiliantque.               
nec tamen hæc, quantum est in se, dubitamus, opinor,
quin vacuum per inane deorsum cuncta ferantur.
sic igitur debent flammæ quoque posse per auras
æris expressæ sursum succedere, quamquam
pondera, quantum in ⟨se⟩ est, deorsum ⟨de⟩ducere
pugnent.               
nocturnasque faces cæli sublime volantis
nonne vides longos flammarum ducere tractus
in quas cumque dedit partis natura meatum?
non cadere in terras stellas et sidera cernis?
sol etiam ⟨cæli⟩ de vertice dissipat omnis               
ardorem in partis et lumine conserit arva;
in terras igitur quoque solis vergitur ardor.
transversosque volare per imbris fulmina cernis,
nunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes
concursant; cadit in terras vis flammea volgo.               
     Illud in his quoque te rebus cognoscere avemus,
corpora cum deorsum rectum per inane feruntur
ponderibus propriis, incerto tempore ferme
incertisque locis spatio depellere paulum,
tantum quod momen mutatum dicere possis.               
quod nisi declinare solerent, omnia deorsum
imbris uti guttæ caderent per inane profundum
nec foret offensus natus nec plaga creata
principiis; ita nihil umquam natura creasset.
     Quod si forte aliquis credit graviora potesse               
corpora, quo citius rectum per inane feruntur,
incidere ex supero levioribus atque ita plagas
gignere, quæ possint genitalis reddere motus,
avius a vera longe ratione recedit.
nam per aquas quæ cumque cadunt atque æra rarum,               
hæc pro ponderibus casus celerare necessest
propterea quia corpus aquæ naturaque tenvis
æris haud possunt æque rem quamque morari,
sed citius cedunt gravioribus exsuperata;
at contra nulli de nulla parte neque ullo               
tempore inane potest vacuum subsistere rei,
quin, sua quod natura petit, concedere pergat;
omnia qua propter debent per inane quietum
æque ponderibus non æquis concita ferri.
haud igitur poterunt levioribus incidere umquam               
ex supero graviora neque ictus gignere per se,
qui varient motus, per quos natura gerat res.
quare etiam atque etiam paulum inclinare necessest
corpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus
obliquos videamur et id res vera refutet.               
namque hoc in promptu manifestumque esse videmus,
pondera, quantum in ⟨se⟩ est, non posse obliqua meare,
ex supero cum præcipitant, quod cernere possis;
sed nihil omnino ⟨recta⟩ regione viai
declinare quis est qui possit cernere sese?               
     Denique si semper motu conectitur omnis
et vetere exoritur ⟨motus⟩ novus ordine certo
nec declinando faciunt primordia motus
principium quoddam, quod fati fœdera rumpat,
ex infinito ne causam causa sequatur,               
libera per terras unde hæc animantibus exstat,
unde est hæc, inquam, fatis avolsa voluntas,
per quam progredimur quo ducit quemque voluptas,
declinamus item motus nec tempore certo
nec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens?               
nam dubio procul his rebus sua cuique voluntas
principium dat et hinc motus per membra rigantur.
nonne vides etiam patefactis tempore puncto
carceribus non posse tamen prorumpere equorum
vim cupidam tam de subito quam mens avet ipsa?               
omnis enim totum per corpus materiai
copia conciri debet, concita per artus
omnis ut studium mentis conixa sequatur;
ut videas initum motus a corde creari
ex animique voluntate id procedere primum,               
inde dari porro per totum corpus et artus.
nec similest ut cum inpulsi procedimus ictu
viribus alterius magnis magnoque coactu;
nam tum materiem totius corporis omnem
perspicuumst nobis invitis ire rapique,               
donec eam refrenavit per membra voluntas.
iamne vides igitur, quamquam vis extera multos
pellat et invitos cogat procedere sæpe
præcipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro
quiddam quod contra pugnare obstareque possit?               
cuius ad arbitrium quoque copia materiai
cogitur inter dum flecti per membra per artus
et proiecta refrenatur retroque residit.
quare in seminibus quoque idem fateare necessest,
esse aliam præter plagas et pondera causam               
motibus, unde hæc est nobis innata potestas,
de nihilo quoniam fieri nihil posse videmus.
pondus enim prohibet ne plagis omnia fiant
externa quasi vi; sed ne res ipsa necessum
intestinum habeat cunctis in rebus agendis               
et devicta quasi cogatur ferre patique,
id facit exiguum clinamen principiorum
nec regione loci certa nec tempore certo.
     Nec stipata magis fuit umquam materiai
copia nec porro maioribus intervallis;               
nam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.
qua propter quo nunc in motu principiorum
corpora sunt, in eodem ante acta ætate fuere
et post hæc semper simili ratione ferentur,
et quæ consuerint gigni gignentur eadem               
condicione et erunt et crescent vique valebunt,
quantum cuique datum est per fœdera naturai.
nec rerum summam commutare ulla potest vis;
nam neque quo possit genus ullum materiai
effugere ex omni quicquam est ⟨extra⟩, neque in
omne               
unde coorta queat nova vis inrumpere et omnem
naturam rerum mutare et vertere motus.
     Illud in his rebus non est mirabile, quare,
omnia cum rerum primordia sint in motu,
summa tamen summa videatur stare quiete,               
præter quam siquid proprio dat corpore motus.
omnis enim longe nostris ab sensibus infra
primorum natura iacet; qua propter, ubi ipsa
cernere iam nequeas, motus quoque surpere debent;
præsertim cum, quæ possimus cernere, celent               
sæpe tamen motus spatio diducta locorum.
nam sæpe in colli tondentes pabula læta
lanigeræ reptant pecudes, quo quamque vocantes
invitant herbæ gemmantes rore recenti,
et satiati agni ludunt blandeque coruscant;               
omnia quæ nobis longe confusa videntur
et velut in viridi candor consistere colli.
præterea magnæ legiones cum loca cursu
camporum complent belli simulacra cientes,
fulgor ubi ad cælum se tollit totaque circum               
ære renidescit tellus supterque virum vi
excitur pedibus sonitus clamoreque montes
icti reiectant voces ad sidera mundi
et circum volitant equites mediosque repente
tramittunt valido quatientes impete campos;               
et tamen est quidam locus altis montibus, ⟨unde⟩
stare videntur et in campis consistere fulgor.
     Nunc age, iam deinceps cunctarum exordia rerum
qualia sint et quam longe distantia formis,
percipe, multigenis quam sint variata figuris;               
non quo multa parum simili sint prædita forma,
sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.
nec mirum; nam cum sit eorum copia tanta,
ut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,
debent ni mirum non omnibus omnia prorsum               
esse pari filo similique adfecta figura.
     Præterea genus humanum mutæque natantes
squamigerum pecudes et læta armenta feræque
et variæ volucres, lætantia quæ loca aquarum
concelebrant circum ripas fontisque lacusque,               
et quæ pervolgant nemora avia pervolitantes,
quorum unum quidvis generatim sumere perge;
invenies tamen inter se differre figuris.
nec ratione alia proles cognoscere matrem
nec mater posset prolem; quod posse videmus               
nec minus atque homines inter se nota cluere.
nam sæpe ante deum vitulus delubra decora
turicremas propter mactatus concidit aras
sanguinis expirans calidum de pectore flumen;
at mater viridis saltus orbata peragrans               
novit humi pedibus vestigia pressa bisulcis,
omnia convisens oculis loca, si queat usquam
conspicere amissum fetum, completque querellis
frondiferum nemus adsistens et crebra revisit
ad stabulum desiderio perfixa iuvenci,               
nec teneræ salices atque herbæ rore vigentes
fluminaque ulla queunt summis labentia ripis
oblectare animum subitamque avertere curam,
nec vitulorum aliæ species per pabula læta
derivare queunt animum curaque levare;               
usque adeo quiddam proprium notumque requirit.
præterea teneri tremulis cum vocibus hædi
cornigeras norunt matres agnique petulci
balantum pecudes; ita, quod natura resposcit,
ad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.               
     Postremo quodvis frumentum non tamen omne
quidque suo genere inter se simile esse videbis,
quin intercurrat quædam distantia formis.
concharumque genus parili ratione videmus
pingere telluris gremium, qua mollibus undis               
litoris incurvi bibulam pavit æquor harenam.
quare etiam atque etiam simili ratione necessest,
natura quoniam constant neque facta manu sunt
unius ad certam formam primordia rerum,
dissimili inter se quædam volitare figura.               
     Perfacile est animi ratione exsolvere nobis
quare fulmineus multo penetralior ignis
quam noster fluat e tædis terrestribus ortus;
dicere enim possis cælestem fulminis ignem
subtilem magis e parvis constare figuris               
atque ideo transire foramina quæ nequit ignis
noster hic e lignis ortus tædaque creatus.
præterea lumen per cornum transit, at imber
respuitur. quare, nisi luminis illa minora
corpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum?               
et quamvis subito per colum vina videmus
perfluere, at contra tardum cunctatur olivom,
aut quia ni mirum maioribus est elementis
aut magis hamatis inter se perque plicatis,
atque ideo fit uti non tam diducta repente               
inter se possint primordia singula quæque
singula per cuiusque foramina permanare.
     Huc accedit uti mellis lactisque liquores
iucundo sensu linguæ tractentur in ore;
at contra tætra absinthi natura ferique               
centauri fœdo pertorquent ora sapore;
ut facile agnoscas e levibus atque rutundis
esse ea quæ sensus iucunde tangere possunt,
at contra quæ amara atque aspera cumque videntur,
hæc magis hamatis inter se nexa teneri               
proptereaque solere vias rescindere nostris
sensibus introituque suo perrumpere corpus.
omnia postremo bona sensibus et mala tactu
dissimili inter se pugnant perfecta figura;
ne tu forte putes serræ stridentis acerbum               
horrorem constare elementis levibus æque
ac musæa mele, per chordas organici quæ
mobilibus digitis expergefacta figurant;
neu simili penetrare putes primordia forma
in nares hominum, cum tætra cadavera torrent,               
et cum scena croco Cilici perfusa recens est
araque Panchæos exhalat propter odores;
neve bonos rerum simili constare colores
semine constituas, oculos qui pascere possunt,
et qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt               
aut fœda specie fœdi turpesque videntur.
omnis enim, sensus quæ mulcet cumque, ⟨tibi res⟩
haut sine principiali aliquo levore creatast;
at contra quæ cumque molesta atque aspera constat,
non aliquo sine materiæ squalore repertast.               
     Sunt etiam quæ iam nec levia iure putantur
esse neque omnino flexis mucronibus unca,
sed magis angellis paulum prostantibus, ⟨ut quæ⟩
titillare magis sensus quam lædere possint,
fecula iam quo de genere est inulæque sapores.               
     Denique iam calidos ignis gelidamque pruinam
dissimili dentata modo conpungere sensus
corporis, indicio nobis est tactus uterque.
tactus enim, tactus, pro divum numina sancta,
corporis est sensus, vel cum res extera sese               
insinuat, vel cum lædit quæ in corpore natast
aut iuvat egrediens genitalis per Veneris res,
aut ex offensu cum turbant corpore in ipso,
semina confundunt inter se concita sensum;
ut si forte manu quamvis iam corporis ipse               
tute tibi partem ferias atque experiare.
qua propter longe formas distare necessest
principiis, varios quæ possint edere sensus.
     Denique quæ nobis durata ac spissa videntur,
hæc magis hamatis inter sese esse necessest               
et quasi ramosis alte compacta teneri.
in quo iam genere in primis adamantina saxa
prima acie constant ictus contemnere sueta
et validi silices ac duri robora ferri
æraque quæ claustris restantia vociferantur.               
illa quidem debent e levibus atque rutundis
esse magis, fluvido quæ corpore liquida constant.
namque papaveris haustus itemst facilis quod aquarum;
nec retinentur enim inter se glomeramina quæque
et perculsus item proclive volubilis exstat.               
omnia postremo quæ puncto tempore cernis
diffugere ut fumum nebulas flammasque, necessest,
si minus omnia sunt e levibus atque rotundis,
at non esse tamen perplexis indupedita,
pungere uti possint corpus penetrareque saxa,               
nec tamen hærere inter se; quod cumque videmus
sensibus dentatum, facile ut cognoscere possis
non e perplexis, sed acutis esse elementis.
sed quod amara vides eadem quæ fluvida constant,
sudor uti maris est, minime mirabile debet               
                         * *
*                                             a
nam quod fluvidus est, e levibus atque rotundis
est, sed levibus ⟨sunt hamata⟩ admixta doloris
corpora. nec tamen hæc retineri hamata necessust:
scilicet esse globosa tamen, cum squalida constent,
provolvi simul ut possint et lædere sensus.               
et quo mixta putes magis aspera levibus esse
principiis, unde est Neptuni corpus acerbum,
est ratio secernendi seorsumque videndi,
umor dulcis ubi per terras crebrius idem
percolatur, ut in foveam fluat ac mansuescat;               
linquit enim supera tætri primordia viri,
aspera quo magis in terris hærescere possint.
     Quod quoniam docui, pergam conectere rem quæ
ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum
finita variare figurarum ratione.               
quod si non ita sit, rursum iam semina quædam
esse infinito debebunt corporis auctu.
namque in eadem una cuiusvis iam brevitate
corporis inter se multum variare figuræ
non possunt. fac enim minimis e partibus esse               
corpora prima tribus, vel paulo pluribus auge;
nempe ubi eas partis unius corporis omnis,
summa atque ima locans, transmutans dextera lævis,
omnimodis expertus eris, quam quisque det ordo
formai speciem totius corporis eius,               
quod super est, si forte voles variare figuras,
addendum partis alias erit. inde sequetur,
adsimili ratione alias ut postulet ordo,
si tu forte voles etiam variare figuras.
ergo formarum novitatem corporis augmen               
subsequitur. quare non est ut credere possis
esse infinitis distantia semina formis,
ne quædam cogas inmani maximitate
esse, supra quod iam docui non posse probari.
iam tibi barbaricæ vestes Melibœaque fulgens               
purpura Thessalico concharum tacta colore,
aurea pavonum ridenti imbuta lepore
sæcla novo rerum superata colore iacerent
et contemptus odor smyrnæ mellisque sapores,
et cycnea mele Phœbeaque dædala chordis               
carmina consimili ratione oppressa silerent;
namque aliis aliud præstantius exoreretur.
cedere item retro possent in deteriores
omnia sic partis, ut diximus in melioris;
namque aliis aliud retro quoque tætrius esset               
naribus auribus atque oculis orisque sapori.
quæ quoniam non sunt, ⟨sed⟩ rebus reddita certa
finis utrimque tenet summam, fateare necessest
materiem quoque finitis differe figuris.
denique ab ignibus ad gelidas hiemum usque pruinas               
finitumst retroque pari ratione remensumst.
omnis enim calor ac frigus mediique tepores
interutrasque iacent explentes ordine summam.
ergo finita distant ratione creata,
ancipiti quoniam mucroni utrimque notantur,               
hinc flammis illinc rigidis infesta pruinis.
     Quod quoniam docui, pergam conectere rem quæ
ex hoc apta fidem ducat, primordia rerum,
inter se simili quæ sunt perfecta figura,
infinita cluere. etenim distantia cum sit               
formarum finita, necesse est quæ similes sint
esse infinitas aut summam materiai
finitam constare, id quod non esse probavi.
                         * *
*                                             a
versibus ostendam corpuscula materiai
ex infinito summam rerum usque tenere
undique protelo plagarum continuato.
nam quod rara vides magis esse animalia quædam
fecundamque magis naturam cernis in illis,
at regione locoque alio terrisque remotis
multa licet genere esse in eo numerumque repleri;               
sicut quadripedum cum primis esse videmus
in genere anguimanus elephantos, India quorum
milibus e multis vallo munitur eburno,
ut penitus nequeat penetrari: tanta ferarum
vis est, quarum nos perpauca exempla videmus.               
sed tamen id quoque uti concedam, quam lubet esto
unica res quædem nativo corpore sola,
cui similis toto terrarum non sit, in orbi;
infinita tamen nisi erit vis materiai,
unde ea progigni possit concepta, creari               
non poterit neque, quod super est, procrescere alique.
quippe etenim sumant alii finita per omne
corpora iactari unius genitalia rei,
unde ubi qua vi et quo pacto congressa coibunt
materiæ tanto in pelago turbaque aliena?               
non, ut opinor, habent rationem conciliandi:
sed quasi naufragiis magnis multisque coortis
disiactare solet magnum mare transtra cavernas
antemnas prorem malos tonsasque natantis,
per terrarum omnis oras fluitantia aplustra               
ut videantur et indicium mortalibus edant,
infidi maris insidias virisque dolumque
ut vitare velint, neve ullo tempore credant,
subdola cum ridet placidi pellacia ponti,
sic tibi si finita semel primordia quædam               
constitues, ævom debebunt sparsa per omnem
disiectare æstus diversi materiai,
numquam in concilium ut possint compulsa coire
nec remorari in concilio nec crescere adaucta;
quorum utrumque palam fieri manifesta docet res,               
et res progigni et genitas procrescere posse.
esse igitur genere in quovis primordia rerum
infinita palam est, unde omnia suppeditantur.
     Nec superare queunt motus itaque exitiales
perpetuo neque in æternum sepelire salutem,               
nec porro rerum genitales auctificique
motus perpetuo possunt servare creata.
sic æquo geritur certamine principiorum
ex infinito contractum tempore bellum.
nunc hic nunc illic superant vitalia rerum               
et superantur item. miscetur funere vagor,
quem pueri tollunt visentis luminis oras;
nec nox ulla diem neque noctem aurora secutast,
quæ non audierit mixtos vagitibus ægris
ploratus, mortis comites et funeris atri.               
     Illud in his obsignatum quoque rebus habere
convenit et memori mandatum mente tenere,
nil esse, in promptu quorum natura videtur,
quod genere ex uno consistat principiorum,
nec quicquam quod non permixto semine constet.               
et quod cumque magis vis multas possidet in se
atque potestates, ita plurima principiorum
in sese genera ac varias docet esse figuras.
     Principio tellus habet in se corpora prima,
unde mare inmensum volventes frigora fontes               
adsidue renovent, habet ignes unde oriantur;
nam multis succensa locis ardent sola terræ,
ex imis vero furit ignibus impetus Ætnæ.
tum porro nitidas fruges arbustaque læta
gentibus humanis habet unde extollere possit,               
unde etiam fluvios frondes et pabula læta
montivago generi possit præbere ferarum.
quare magna deum mater materque ferarum
et nostri genetrix hæc dicta est corporis una.
     Hanc veteres Graium docti cecinere pœtæ               
sedibus in curru biiugos agitare leones,
æris in spatio magnam pendere docentes
tellurem neque posse in terra sistere terram.
adiunxere feras, quia quamvis effera proles
officiis debet molliri victa parentum.               
muralique caput summum cinxere corona,
eximiis munita locis quia sustinet urbes.
quo nunc insigni per magnas prædita terras
horrifice fertur divinæ matris imago.
hanc variæ gentes antiquo more sacrorum               
Idæam vocitant matrem Phrygiasque catervas
dant comites, quia primum ex illis finibus edunt
per terrarum orbes fruges cœpisse creari.
Gallos attribuunt, quia, numen qui violarint
Matris et ingrati genitoribus inventi sint,               
significare volunt indignos esse putandos,
vivam progeniem qui in oras luminis edant.
tympana tenta tonant palmis et cymbala circum
concava, raucisonoque minantur cornua cantu,
et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis,               
telaque præportant, violenti signa furoris,
ingratos animos atque impia pectora volgi
conterrere metu quæ possint numine divæ.
ergo cum primum magnas invecta per urbis
munificat tacita mortalis muta salute,               
ære atque argento sternunt iter omne viarum
largifica stipe ditantes ninguntque rosarum
floribus umbrantes matrem comitumque catervam.
hic armata manus, Curetas nomine Grai
quos memorant, Phrygias inter si forte catervas               
ludunt in numerumque exultant sanguine læti
terrificas capitum quatientes numine cristas,
Dictæos referunt Curetas, qui Iovis illum
vagitum in Creta quondam occultasse feruntur,
cum pueri circum puerum pernice chorea               
[armat et in numerum pernice chorea]
armati in numerum pulsarent æribus æra,
ne Saturnus eum malis mandaret adeptus
æternumque daret matri sub pectore volnus.
propterea magnam armati matrem comitantur,               
aut quia significant divam prædicere ut armis
ac virtute velint patriam defendere terram
præsidioque parent decorique parentibus esse.
quæ bene et eximie quamvis disposta ferantur,
longe sunt tamen a vera ratione repulsa.               
omnis enim per se divom natura necessest
inmortali ævo summa cum pace fruatur
semota ab nostris rebus seiunctaque longe;
nam privata dolore omni, privata periclis,
ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,               
nec bene promeritis capitur neque tangitur ira.
terra quidem vero caret omni tempore sensu,
et quia multarum potitur primordia rerum,
multa modis multis effert in lumina solis.
hic siquis mare Neptunum Cereremque vocare               
constituet fruges et Bacchi nomine abuti
mavolt quam laticis proprium proferre vocamen,
concedamus ut hic terrarum dictitet orbem
esse deum matrem, dum vera re tamen ipse
religione animum turpi contingere parcat.               
     Sæpe itaque ex uno tondentes gramina campo               
lanigeræ pecudes et equorum duellica proles
buceriæque greges eodem sub tegmine cæli
ex unoque sitim sedantes flumine aquai
dissimili vivont specie retinentque parentum
naturam et mores generatim quæque imitantur.               
tanta est in quovis genere herbæ materiai
dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.
     Hinc porro quamvis animantem ex omnibus unam
ossa cruor venæ calor umor viscera nervi
constituunt, quæ sunt porro distantia longe,               
dissimili perfecta figura principiorum.
     Tum porro quæ cumque igni flammata cremantur.
si nil præterea, tamen hæc in corpore tradunt,
unde ignem iacere et lumen submittere possint
scintillasque agere ac late differre favillam.               
cetera consimili mentis ratione peragrans
invenies igitur multarum semina rerum
corpore celare et varias cohibere figuras.
     Denique multa vides, quibus et color et sapor una
reddita sunt cum odore in primis pleraque poma.               
hæc igitur variis debent constare figuris;
nidor enim penetrat qua fucus non it in artus,
fucus item sorsum, ⟨sorsum⟩ sapor insinuatur
sensibus; ut noscas primis differre figuris.               
dissimiles igitur formæ glomeramen in unum
conveniunt et res permixto semine constant.
     Quin etiam passim nostris in versibus ipsis
multa elementa vides multis communia verbis,
cum tamen inter se versus ac verba necesse est               
confiteare alia ex aliis constare elementis;
non quo multa parum communis littera currat
aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,
sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.
sic aliis in rebus item communia multa               
multarum rerum cum sint, primordia rerum
dissimili tamen inter se consistere summa
possunt; ut merito ex aliis constare feratur
humanum genus et fruges arbustaque læta.
     Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est               
omnia; nam volgo fieri portenta videres,
semiferas hominum species existere et altos
inter dum ramos egigni corpore vivo
multaque conecti terrestria membra marinis,
tum flammam tætro spirantis ore Chimæras               
pascere naturam per terras omniparentis.
quorum nil fieri manifestum est, omnia quando
seminibus certis certa genetrice creata
conservare genus crescentia posse videmus.
scilicet id certa fieri ratione necessust.               
nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus
corpora discedunt conexaque convenientis
efficiunt motus; at contra aliena videmus
reicere in terras naturam, multaque cæcis
corporibus fugiunt e corpore percita plagis,               
quæ neque conecti quoquam potuere neque intus
vitalis motus consentire atque imitari.
sed ne forte putes animalia sola teneri
legibus his, quædam ratio res terminat omnis
nam vel uti tota natura dissimiles sunt               
inter se genitæ res quæque, ita quamque necessest
dissimili constare figura principiorum;
non quo multa parum simili sint prædita forma,
sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.
semina cum porro distent, differre necessust               
intervalla vias conexus pondera plagas
concursus motus; quæ non animalia solum
corpora seiungunt, sed terras ac mare totum
secernunt cælumque a terris omne retentant.
     Nunc age dicta meo dulci quæsita labore               
percipe, ne forte hæc albis ex alba rearis
principiis esse, ante oculos quæ candida cernis,
aut ea quæ nigrant nigro de semine nata;
nive alium quemvis quæ sunt inbuta colorem,
propterea gerere hunc credas, quod materiai               
corpora consimili sint eius tincta colore;
nullus enim color est omnino materiai
corporibus, neque par rebus neque denique dispar.
in quæ corpora si nullus tibi forte videtur
posse animi iniectus fieri, procul avius erras.               
nam cum cæcigeni, solis qui lumina numquam
dispexere, tamen cognoscant corpora tactu
ex ineunte ævo nullo coniuncta colore,
scire licet nostræ quoque menti corpora posse
vorti in notitiam nullo circum lita fuco.               
denique nos ipsi cæcis quæcumque tenebris
tangimus, haud ullo sentimus tincta colore.
     Quod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo.
omnis enim color omnino mutatur in omnis;
quod facere haud ullo debent primordia pacto;               
immutabile enim quiddam superare necessest,
ne res ad nihilum redigantur funditus omnes;
nam quod cumque suis mutatum finibus exit,
continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
proinde colore cave contingas semina rerum,               
ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.
     Præterea si nulla coloris principiis est
reddita natura et variis sunt prædita formis,
e quibus omnigenus gignunt variantque colores,
propterea magni quod refert, semina quæque               
cum quibus et quali positura contineantur
et quos inter se dent motus accipiantque,
perfacile extemplo rationem reddere possis,
cur ea quæ nigro fuerint paulo ante colore,
marmoreo fieri possint candore repente,               
ut mare, cum magni commorunt æquora venti,
vertitur in canos candenti marmore fluctus;
dicere enim possis, nigrum quod sæpe videmus,
materies ubi permixta est illius et ordo
principiis mutatus et addita demptaque quædam,               
continuo id fieri ut candens videatur et album.
quod si cæruleis constarent æquora ponti
seminibus, nullo possent albescere pacto;
nam quo cumque modo perturbes cærula quæ sint,
numquam in marmoreum possunt migrare colorem.               
sin alio atque alio sunt semina tincta colore,
quæ maris efficiunt unum purumque nitorem,
ut sæpe ex aliis formis variisque figuris
efficitur quiddam quadratum unaque figura,
conveniebat, ut in quadrato cernimus esse               
dissimiles formas, ita cernere in æquore ponti
aut alio in quovis uno puroque nitore
dissimiles longe inter se variosque colores.
præterea nihil officiunt obstantque figuræ
dissimiles, quo quadratum minus omne sit extra;               
at varii rerum inpediunt prohibentque colores,
quo minus esse uno possit res tota nitore.
     Tum porro quæ ducit et inlicit ut tribuamus
principiis rerum non numquam causa colores,
occidit, ex albis quoniam non alba creantur,               
nec quæ nigra cluent de nigris, sed variis ex.
quippe etenim multo proclivius exorientur
candida de nullo quam nigro nata colore
aut alio quovis, qui contra pugnet et obstet.
     Præterea quoniam nequeunt sine luce colores               
esse neque in lucem existunt primordia rerum,
scire licet quam sint nullo velata colore;
qualis enim cæcis poterit color esse tenebris?
lumine quin ipso mutatur propterea quod
recta aut obliqua percussus luce refulget;               
pluma columbarum quo pacto in sole videtur,
quæ sita cervices circum collumque coronat;
namque alias fit uti claro sit rubra pyropo,
inter dum quodam sensu fit uti videatur
inter cæruleum viridis miscere zmaragdos.               
caudaque pavonis, larga cum luce repleta est,
consimili mutat ratione obversa colores;
qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu,
scire licet, sine eo fieri non posse putandum est.
     Et quoniam plagæ quoddam genus excipit in se               
pupula, cum sentire colorem dicitur album,
atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit,
nec refert ea quæ tangas quo forte colore
prædita sint, verum quali magis apta figura,
scire licet nihil principiis opus esse colore,               
sed variis formis variantes edere tactus.
     Præterea quoniam non certis certa figuris
est natura coloris et omnia principiorum
formamenta queunt in quovis esse nitore,
cur ea quæ constant ex illis non pariter sunt               
omnigenus perfusa coloribus in genere omni?
conveniebat enim corvos quoque sæpe volantis
ex albis album pinnis iactare colorem
et nigros fieri nigro de semine cycnos
aut alio quovis uno varioque colore.               
     Quin etiam quanto in partes res quæque minutas
distrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis
evanescere paulatim stinguique colorem;
ut fit ubi in parvas partis discerpitur austrum:
purpura pœniceusque color clarissimus multo,               
filatim cum distractum est, disperditur omnis;
noscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem
particulas, quam discedant ad semina rerum.
     Postremo quoniam non omnia corpora vocem
mittere concedis neque odorem, propterea fit               
ut non omnibus adtribuas sonitus et odores:
sic oculis quoniam non omnia cernere quimus,
scire licet quædam tam constare orba colore
quam sine odore ullo quædam sonituque remota,
nec minus hæc animum cognoscere posse sagacem               
quam quæ sunt aliis rebus privata notare.
     Sed ne forte putes solo spoliata colore
corpora prima manere, etiam secreta teporis
sunt ac frigoris omnino calidique vaporis,
et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur,               
nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.
sicut amaracini blandum stactæque liquorem
et nardi florem, nectar qui naribus halat,
cum facere instituas, cum primis quærere par est,
quod licet ac possis reperire, inolentis olivi               
naturam, nullam quæ mittat naribus auram,
quam minime ut possit mixtos in corpore odores
concoctosque suo contractans perdere viro,
propter eandem ⟨rem⟩ debent primordia rerum
non adhibere suum gignundis rebus odorem               
nec sonitum, quoniam nihil ab se mittere possunt,
nec simili ratione saporem denique quemquam
nec frigus neque item calidum tepidumque vaporem,
cetera, quæ cum ita sunt tamen ut mortalia constent,
molli lenta, fragosa putri, cava corpore raro,               
omnia sint a principiis seiuncta necessest,
inmortalia si volumus subiungere rebus
fundamenta, quibus nitatur summa salutis;
ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.
     Nunc ea quæ sentire videmus cumque necessest               
ex insensilibus tamen omnia confiteare
principiis constare. neque id manufesta refutant
nec contra pugnant, in promptu cognita quæ sunt,
sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt
ex insensilibus, quod dico, animalia gigni.               
quippe videre licet vivos existere vermes
stercore de tætro, putorem cum sibi nacta est
intempestivis ex imbribus umida tellus.
     Præterea cunctas itidem res vertere sese.
vertunt se fluvii in frondes et pabula læta               
in pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra
naturam, et nostro de corpore sæpe ferarum
augescunt vires et corpora pennipotentum.
ergo omnes natura cibos in corpora viva
vertit et hinc sensus animantum procreat omnes,               
non alia longe ratione atque arida ligna
explicat in flammas et ⟨in⟩ ignis omnia versat.
iamne vides igitur magni primordia rerum
referre in quali sint ordine quæque locata
et commixta quibus dent motus accipiantque?               
     Tum porro, quid id est, animum quod percutit, ipsum,
quod movet et varios sensus expromere cogit,
ex insensilibus ne credas sensile gigni?
ni mirum lapides et ligna et terra quod una
mixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum.               
illud in his igitur rebus meminisse decebit,
non ex omnibus omnino, quæcumque creant res
sensilia, extemplo me gigni dicere sensus,
sed magni referre ea primum quantula constent,
sensile quæ faciunt, et qua sint prædita forma,               
motibus ordinibus posituris denique quæ sint.
quarum nil rerum in lignis glæbisque videmus;
et tamen hæc, cum sunt quasi putrefacta per imbres,
vermiculos pariunt, quia corpora materiai
antiquis ex ordinibus permota nova re               
conciliantur ita ut debent animalia gigni.
     Deinde ex sensilibus qui sensile posse creari
constituunt, porro ex aliis sentire sueti
                         * *
*                                             a
mollia cum faciunt; nam sensus iungitur omnis
visceribus nervis venis, quæ cumque videmus
mollia mortali consistere corpore creta.
sed tamen esto iam posse hæc æterna manere;
nempe tamen debent aut sensum partis habere
aut similis totis animalibus esse putari.
at nequeant per se partes sentire necesse est:               
namque animus sensus membrorum respuit omnis,
nec manus a nobis potis est secreta neque ulla
corporis omnino sensum pars sola tenere.
linquitur ut totis animantibus adsimulentur,
vitali ut possint consentire undique sensu.               
qui poterunt igitur rerum primordia dici
et leti vitare vias, animalia cum sint,
atque animalia ⟨sint⟩ mortalibus una eademque?
quod tamen ut possint, at cœtu concilioque
nil facient præter volgum turbamque animantum,               
scilicet ut nequeant homines armenta feræque
inter sese ullam rem gignere conveniundo.
sic itidem quæ sentimus sentire necessest.
quod si forte suum dimittunt corpore sensum
atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod               
detrahitur? tum præterea, quod fudimus ante,
quatinus in pullos animalis vertier ova
cernimus alituum vermisque effervere terra,
intempestivos quam putor cepit ob imbris,
scire licet gigni posse ex non sensibus sensus.               
     Quod si forte aliquis dicet, dum taxat oriri
posse ex non sensu sensus mutabilitate,
aut aliquo tamquam partu quod proditur extra,
huic satis illud erit planum facere atque probare,
non fieri partum nisi concilio ante coacto,               
nec quicquam commutari sine conciliatu.
     Principio nequeunt ullius corporis esse
sensus ante ipsam genitam naturam animantis,
ni mirum quia materies disiecta tenetur
ære fluminibus terris terraque creatis,               
nec congressa modo vitalis convenientes
contulit inter se motus, quibus omnituentes
accensi sensus animantem quamque tuentur.
     Præterea quamvis animantem grandior ictus,
quam patitur natura, repente adfligit et omnis               
corporis atque animi pergit confundere sensus.
dissoluuntur enim posituræ principiorum
et penitus motus vitales inpediuntur,
donec materies omnis concussa per artus
vitalis animæ nodos a corpore solvit               
dispersamque foras per caulas eiecit omnis;
nam quid præterea facere ictum posse reamur
oblatum, nisi discutere ac dissolvere quæque?
fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu
reliqui motus vitalis vincere sæpe,               
vincere et ingentis plagæ sedare tumultus
inque suos quicquid rursus revocare meatus
et quasi iam leti dominantem in corpore motum
discutere ac pæne amissos accendere sensus;
nam qua re potius leti iam limine ab ipso               
ad vitam possint conlecta mente reverti,
quam quo decursum prope iam siet ire et abire?
     Præterea, quoniam dolor est, ubi materiai
corpora vi quadam per viscera viva per artus
sollicitata suis trepidant in sedibus intus,               
inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas,
scire licet nullo primordia posse dolore
temptari nullamque voluptatem capere ex se;
quandoquidem non sunt ex ullis principiorum
corporibus, quorum motus novitate laborent               
aut aliquem fructum capiant dulcedinis almæ.
haut igitur debent esse ullo prædita sensu.
     Denique uti possint sentire animalia quæque,
principiis si iam est sensus tribuendus eorum,
quid, genus humanum propritim de quibus auctumst?               
scilicet et risu tremulo concussa cachinnant
et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque
multaque de rerum mixtura dicere callent
et sibi proporro quæ sint primordia quærunt;
quando quidem totis mortalibus adsimulata               
ipsa quoque ex aliis debent constare elementis,
inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis;
quippe sequar, quod cumque loqui ridereque dices
et sapere, ex aliis eadem hæc facientibus ut sit.
quod si delira hæc furiosaque cernimus esse               
et ridere potest non ex ridentibus auctus,
et sapere et doctis rationem reddere dictis
non ex seminibus sapientibus atque disertis,
qui minus esse queant ea quæ sentire videmus
seminibus permixta carentibus undique sensu?               
     Denique cælesti sumus omnes semine oriundi;
omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis
umoris guttas mater cum terra recepit,
feta parit nitidas fruges arbustaque læta
et genus humanum, parit omnia sæcla ferarum,               
pabula cum præbet, quibus omnes corpora pascunt
et dulcem ducunt vitam prolemque propagant;
qua propter merito maternum nomen adepta est.
cedit item retro, de terra quod fuit ante,
in terras, et quod missumst ex ætheris oris,               
id rursum cæli rellatum templa receptant.
nec sic interemit mors res ut materiai
corpora conficiat, sed cœtum dissupat ollis;
inde aliis aliud coniungit et efficit, omnis
res ut convertant formas mutentque colores               
et capiant sensus et puncto tempore reddant;
ut noscas referre earum primordia rerum
cum quibus et quali positura contineantur
et quos inter se dent motus accipiantque,
neve putes æterna penes residere potesse               
corpora prima quod in summis fluitare videmus
rebus et interdum nasci subitoque perire.
quin etiam refert nostris in versibus ipsis
cum quibus et quali sint ordine quæque locata;
namque eadem cælum mare terras flumina solem               
significant, eadem fruges arbusta animantis;
si non omnia sunt, at multo maxima pars est
consimilis; verum positura discrepitant res.
sic ipsis in rebus item iam materiai
[intervalla vias conexus pondera plagas]               
concursus motus ordo positura figuræ
cum permutantur, mutari res quoque debent.
     Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem.
nam tibi vehementer nova res molitur ad auris
accedere et nova se species ostendere rerum.               
sed neque tam facilis res ulla est, quin ea primum
difficilis magis ad credendum constet, itemque
nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam,
quod non paulatim minuant mirarier omnes,
principio cæli clarum purumque colorem               
quæque in se cohibet, palantia sidera passim,
lunamque et solis præclara luce nitorem;
omnia quæ nunc si primum mortalibus essent
ex improviso si sint obiecta repente,
quid magis his rebus poterat mirabile dici,               
aut minus ante quod auderent fore credere gentes?
nil, ut opinor; ita hæc species miranda fuisset.
quam tibi iam nemo fessus satiate videndi,
suspicere in cæli dignatur lucida templa.
desine qua propter novitate exterritus ipsa               
expuere ex animo rationem, sed magis acri
iudicio perpende, et si tibi vera videntur,
dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.
quærit enim rationem animus, cum summa loci sit
infinita foris hæc extra mœnia mundi,               
quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mens
atque animi iactus liber quo pervolet ipse.
     Principio nobis in cunctas undique partis
et latere ex utroque ⟨supra⟩ supterque per omne
nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se               
vociferatur, et elucet natura profundi.
nullo iam pacto veri simile esse putandumst,
undique cum vorsum spatium vacet infinitum
seminaque innumero numero summaque profunda
multimodis volitent æterno percita motu,               
hunc unum terrarum orbem cælumque creatum,
nil agere illa foris tot corpora materiai;
cum præsertim hic sit natura factus et ipsa
sponte sua forte offensando semina rerum
multimodis temere in cassum frustraque coacta               
tandem coluerunt ea quæ coniecta repente
magnarum rerum fierent exordia semper,
terrai maris et cæli generisque animantum.
quare etiam atque etiam talis fateare necesse est
esse alios alibi congressus materiai,               
qualis hic est, avido complexu quem tenet æther.
     Præterea cum materies est multa parata,
cum locus est præsto nec res nec causa moratur
ulla, geri debent ni mirum et confieri res.
nunc et seminibus si tanta est copia, quantam               
enumerare ætas animantum non queat omnis,
quis eadem natura manet, quæ semina rerum
conicere in loca quæque queat simili ratione
atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare
esse alios aliis terrarum in partibus orbis               
et varias hominum gentis et sæcla ferarum.
     Huc accedit ut in summa res nulla sit una,
unica quæ gignatur et unica solaque crescat,
quin aliquoius siet sæcli permultaque eodem
sint genere. in primis animalibus indice mente               
invenies sic montivagum genus esse ferarum,
sic hominum geminam prolem, sic denique mutas
squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.
qua propter cælum simili ratione fatendumst
terramque et solem, lunam mare cetera quæ sunt,               
non esse unica, sed numero magis innumerali;
quando quidem vitæ depactus terminus alte
tam manet hæc et tam nativo corpore constant
quam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.
     Quæ bene cognita si teneas, natura videtur               
libera continuo, dominis privata superbis,
ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.
nam pro sancta deum tranquilla pectora pace
quæ placidum degunt ævom vitamque serenam,
quis regere immensi summam, quis habere profundi               
indu manu validas potis est moderanter habenas,
quis pariter cælos omnis convertere et omnis
ignibus ætheriis terras suffire feracis,
omnibus inve locis esse omni tempore præsto,
nubibus ut tenebras faciat cælique serena               
concutiat sonitu, tum fulmina mittat et ædis
sæpe suas disturbet et in deserta recedens
sæviat exercens telum, quod sæpe nocentes
præterit exanimatque indignos inque merentes?
     Multaque post mundi tempus genitale diemque               
primigenum maris et terræ solisque coortum
addita corpora sunt extrinsecus, addita circum
semina, quæ magnum iaculando contulit omne,
unde mare et terræ possent augescere et unde
appareret spatium cæli domus altaque tecta               
tolleret a terris procul et consurgeret ær.
nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagis
corpora distribuuntur et ad sua sæcla recedunt,
umor ad umorem, terreno corpore terra
crescit et ignem ignes procudunt ætheraque
⟨æther⟩,               
donique ad extremum crescendi perfica finem
omnia perduxit rerum natura creatrix;
ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intra
vitalis venas quam quod fluit atque recedit.
omnibus hic ætas debet consistere rebus,               
hic natura suis refrenat viribus auctum.
nam quæ cumque vides hilaro grandescere adauctu
paulatimque gradus ætatis scandere adultæ,
plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,
dum facile in venas cibus omnis inditur et dum               
non ita sunt late dispessa, ut multa remittant
et plus dispendi faciant quam vescitur ætas.
nam certe fluere atque recedere corpora rebus
multa manus dandum est; sed plura accedere debent,
donec alescendi summum tetigere cacumen.               
inde minutatim vires et robur adultum
frangit et in partem peiorem liquitur ætas.
quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,
et quo latior est, in cunctas undique partis
plura modo dispargit et a se corpora mittit,               
nec facile in venas cibus omnis diditur ei
nec satis est, pro quam largos exæstuat æstus,
unde queat tantum suboriri ac subpeditare.
iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo
sunt et cum externis succumbunt omnia plagis,               
quando quidem grandi cibus ævo denique defit,
nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam
corpora conficere et plagis infesta domare.
     Sic igitur magni quoque circum mœnia mundi
expugnata dabunt labem putrisque ruinas;               
omnia debet enim cibus integrare novando
et fulcire cibus, ⟨cibus⟩ omnia sustentare,
ne quiquam, quoniam nec venæ perpetiuntur
quod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.
     Iamque adeo fracta est ætas effetaque tellus               
vix animalia parva creat, quæ cuncta creavit
sæcla deditque ferarum ingentia corpora partu.
haud, ut opinor, enim mortalia sæcla superne
aurea de cælo demisit funis in arva
nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt,               
sed genuit tellus eadem quæ nunc alit ex se.
præterea nitidas fruges vinetaque læta
sponte sua primum mortalibus ipsa creavit,
ipsa dedit dulcis fetus et pabula læta;
quæ nunc vix nostro grandescunt aucta labore,               
conterimusque boves et viris agricolarum,
conficimus ferrum vix arvis suppeditati:
usque adeo parcunt fetus augentque laborem.
iamque caput quassans grandis suspirat arator
crebrius, in cassum magnos cecidisse labores,               
et cum tempora temporibus præsentia confert
præteritis, laudat fortunas sæpe parentis.
tristis item vetulæ vitis sator atque ⟨vietæ⟩
temporis incusat momen sæclumque fatigat,
et crepat, antiquum genus ut pietate repletum               
perfacile angustis tolerarit finibus ævom,
cum minor esset agri multo modus ante viritim;
nec tenet omnia paulatim tabescere et ire
ad capulum spatio ætatis defessa vetusto.