A patre in pace habitam armasse eoque iuuentuti prædandi cupidæ pergratus esse dicebatur. Consilium de Histrico bello cum haberet consul, alii gerendum extemplo, antequam contrahere copias hostes possent, alii consulendum prius senatum censebant. Uicit sententia, quæ diem non proferebat. Profectus ab Aquileia consul castra ad lacum Timaui posuit; imminet mari is lacus. Eodem decem nauibus C. Furius duumuir naualis uenit. Aduersus Illyriorum classem creati duumuiri nauales erant, qui tuendæ uiginti nauibus maris superi oræ Anconam uelut cardinem haberent; inde L. Cornelius dextra litora usque ad Tarentum, C. Furius læua usque ad Aquileiam tueretur. Eæ naues ad proximum portum in Histriæ fines cum onerariis et magno commeatu missæ, secutusque cum legionibus consul quinque ferme milia a mari posuit castra. In portu emporium breui perfrequens factum, omniaque hinc in castra supportabantur. Et, quo id tutius fieret, stationes ab omnibus castrorum partibus circumdatæ sunt: in Histriam uersum præsidium statiuum, repentina cohors Placentina opposita; inter mare et castra et, ut idem aquatoribus ad fluuium esset præsidium, M. Æbutius tribunus militum secundæ legionis duos manipulos militum ducere iussus est; T. et C. Ælii tribuni militum legionem tertiam, quæ pabulatores et lignatores tueretur, uia, quæ Aquileiam fert, duxerant. Ab eadem regione mille ferme passuum castra erant Gallorum: Catmelus regulus præerat tribus haud amplius milibus armatorum.
Histri, ut primum ad lacum Timaui castra Romana sunt mota, ipsi post collem occulto loco consederunt, et inde obliquis itineribus agmen sequebantur, in omnem occasionem intenti; nec quicquam eos, quæ terra marique agerentur, fallebat. Postquam stationes inualidas esse pro castris, forum turba inermi frequens inter castra et mare mercantium sine ullo terrestri aut maritimo munimento uiderunt, duo simul præsidia, Placentinæ cohortis et manipulorum secundæ legionis, adgrediuntur. Nebula matutina texerat inceptum; qua dilabente ad primum teporem solis perlucens iam aliquid, incerta tamen, ut solet, lux speciem omnium multiplicem intuenti reddens, tum quoque frustrata Romanos, multo maiorem iis, quam erat, hostium aciem ostendit. Qua territi utriusque stationis milites ingenti tumultu cum in castra confugissent, haud paulo ibi plus, quam quod secum ipsi attulerant, terroris fecerunt. Nam neque dicere, quid fugissent, nec percunctantibus reddere responsum poterant; et clamor in portis, ut ubi nulla esset statio, quæ sustineret impetum, audiebatur; et concursatio in obscuro incidentium aliorum in alios incertum fecerat, an hostis intra uallum esset. Una uox audiebatur ad mare uocantium; id forte temere ab uno exclamatum totis passim personabat castris. Itaque primo, uelut iussi id facere, pauci, armati alii, maior pars inermes, ad mare decurrunt, dein plures, postremo prope omnes, et ipse consul, cum frustra reuocare fugientes conatus nec imperio nec auctoritate nec precibus ad extremum ualuisset. Unus remansit M. Licinius Strabo, tribunus militum secundæ legionis, cum tribus signis ab legione sua relictus. Hunc in uacua castra impetu facto Histri, cum alius armatus iis nemo obuiam isset, in prætorio instruentem atque adhortantem suos oppresserunt. Prœlium atrocius quam pro paucitate resistentium fuit, nec ante finitum est, quam tribunus militum quique circa eum constiterant interfecti sunt. Prætorio deiecto direptisque, quæ ibi fuerunt, ad quæstorium, forum quintanamque hostes peruenerunt. Ibi cum omnium rerum paratam expositamque copiam et stratos lectos in quæstorio inuenissent, regulus accubans epulari cœpit. Mox idem ceteri omnes, armorum hostiumque obliti, faciunt; et, ut quibus insuetus liberalior uictus esset, auidius uino ciboque corpora onerant.
Nequaquam eadem est tum rei forma apud Romanos; terra mari trepidatur; nautici tabernacula detendunt commeatumque in litore expositum in naues rapiunt; milites in scaphas et mare territi ruunt; nautæ metu, ne compleantur nauigia, alii turbæ obsistunt, alii ab litore naues in altum expellunt. Inde certamen, mox etiam pugna cum uulneribus et cæde in uicem militum nautarumque oritur, donec iussu consulis procul a terra classis submota est. Secernere inde inermes ab armatis cœpit. Uix mille ducenti ex tanta multitudine, qui arma haberent, perpauci equites, qui equos secum eduxissent, inuenti sunt; cetera deformis turba uelut lixarum calonumque, præda fere futura, si belli hostes meminissent. Tunc demum nuntius missus ad tertiam legionem reuocandam et Gallorum præsidium; et simul ex omnibus locis ad castra recipienda demendamque ignominiam rediri cœptum est. Tribuni militum tertiæ legionis pabulum lignaque proicere iubent, centurionibus imperant, ut grauiores ætate milites binos in ea iumenta, ex quibus onera deiecta erant, imponant; equites ut singulos e iuuenibus pedites secum in equos tollant: egregiam gloriam legionis fore, si castra metu secundanorum amissa sua uirtute recipiant. Et recipi facile esse, si in præda occupati barbari subito opprimantur; sicut ceperint, posse capi. Summa militum alacritate adhortatio audita est. Ferunt citati signa, nec signiferos armati morantur. Priores tamen consul copiæque, quæ a mari reducebantur, ad uallum accesserunt. L. Atius, tribunus primus secundæ legionis, non hortabatur modo milites, sed docebat etiam, si uictores Histri, quibus armis cepissent castra, iisdem capta retinere in animo haberent, primum exutum castris hostem ad mare persecuturos fuisse, deinde stationes certe pro uallo habituros: uino somnoque ueri simile esse mersos iacere.
Sub hæc A. Bæculonium, signiferum suum, notæ fortitudinis uirum, inferre signum iussit. Ille, si [unum] se sequerentur, quo celerius fieret, facturum dixit; conisusque cum trans uallum signum traiecisset, primus omnium portam intrauit. Et parte alia T. et C. Ælii, tribuni militum tertiæ legionis, cum equitatu adueniunt. Confestim et quos binos oneraria in iumenta imposuerant secuti, et consul cum toto agmine. At Histrorum pauci, qui modice uino usi erant, memores fuerant fugæ, aliis somno mors continuata est; integraque sua omnia Romani, præterquam quod uini cibique absumptum erat, receperunt. Ægri quoque milites, qui in castris relicti fuerant, postquam intra uallum suos senserunt, armis arreptis cædem ingentem fecerunt. Ante omnes insignis opera fuit C. Popili equitis; Sabello cognomen erat. Is pede saucio relictus longe plurimos hostium occidit. Ad octo milia Histrorum sunt cæsa, captus nemo, quia ira et indignatio immemores praedæ fecit. Rex tamen Histrorum temulentus ex conuiuio, raptim a suis in equum impositus, fugit. Ex uictoribus ducenti triginta septem milites perierunt, plures in matutina fuga quam in recipiendis castris.
Forte ita euenit, ut Cn. et L. Gauillii Nouelli, Aquileienses, cum commeatu uenientes, ignari prope in capta castra ab Histris inciderent. Ii cum Aquileiam relictis impedimentis refugissent, omnia terrore ac tumultu non Aquileiæ modo, sed Romæ quoque post paucos dies inpleuerunt; quo non capta tantum castra ab hostibus nec fuga, quæ uera erant, sed perditas res deletumque exercitum omnem allatum est. Itaque, quod in tumultu fieri solet, dilectus extra ordinem non in urbe tantum, sed tota Italia indicti. Duæ legiones ciuium Romanorum conscriptæ, et decem milia peditum cum equitibus quingentis sociis nominis Latini imperata. M. Iunius consul transire in Galliam et ab ciuitatibus prouinciæ eius, quantum quæque posset, militum exigere iussus. Simul decretum, ut Ti. Claudius prætor militibus legionis quartæ et socium Latini nominis quinque milibus, equitibus ducentis quinquaginta, Pisas ut conuenirent, ediceret, eamque prouinciam, dum consul inde abesset, tutaretur; M. Titinius prætor legionem primam, parem numerum sociorum peditum equitumque, Ariminum conuenire iuberet. Nero paludatus Pisas in prouinciam est profectus; Titinius C. Cassio tribuno militum Ariminum, qui præesset legioni, misso dilectum Romæ habuit. M. Iunius consul ex Liguribus in prouinciam Galliam transgressus, auxiliis protinus per ciuitates Galliæ militibusque coloniis imperatis, Aquileiam peruenit. Ibi certior factus exercitum incolumem esse, scriptis litteris Romam, ne tumultuarentur, ipse remissis auxiliis, quæ Gallis imperauerat, ad collegam est profectus. Romæ magna ex necopinato lætitia fuit: dilectus omissus est, exauctorati, qui sacramento dixerant, et exercitus, qui Arimini pestilentia adfectus erat, domum dimissus. Histri magnis copiis cum castra haud procul consulis castris haberent, postquam alterum consulem cum exercitu nouo aduenisse audierunt, passim in ciuitates dilapsi sunt. Consules Aquileiam in hiberna legiones reduxerunt.
Sedato tandem Histrico tumultu senatus consultum factum est, ut consules inter se compararent, uter eorum ad comitia habenda Romam rediret. Cum absentem Manlium tribuni plebis A. Licinius Nerua et C. Papirius Turdus in contionibus lacerarent rogationemque promulgarent, ne Manlius post idus Martias (prorogatæ namque consulibus iam in annum prouinciæ erant) imperium retineret, uti causam extemplo dicere, cum abisset magistratu, posset, huic rogationi Q. Ælius collega intercessit magnisque contentionibus obtinuit, ne perferretur. Per eos dies Ti. Sempronius Gracchus et L. Postumius Albinus ex Hispania Romam cum reuertissent, senatus iis a M. Titinio prætore datus in æde Bellonæ ad disserendas res, quas gessissent, postulandosque honores meritos et ut diis immortalibus haberetur honos. Eodem tempore et in Sardinia magnum tumultum esse litteris T. Æbuti prætoris cognitum est, quas filius eius ad senatum attulerat. Ilienses adiunctis Balarorum auxiliis pacatam prouinciam inuaserant, nec eis inualido exercitu et magna parte pestilentia absumpto resisti poterat. Eadem et Sardorum legati nuntiabant orantes, ut urbibus saltem (iam enim agros deploratos esse) opem senatus ferret. Hæc legatio totumque, quod ad Sardiniam pertinebat, ad nouos magistratus reiectum est. Æque miserabilis legatio Lyciorum, qui crudelitatem Rhodiorum, quibus ab L. Cornelio Scipione attributi erant, querebantur: fuisse se sub dicione Antiochi; eam regiam seruitutem conlatam cum præsenti statu præclaram libertatem uisam. Non publice tantum se premi imperio, sed singulos iustum pati seruitium. [iustos] coniuges liberosque uexari; in corpus, in tergum sæuiri; famam, quod indignum sit, maculari dehonestarique; et palam res odiosas fieri iuris etiam usurpandi causa, ne pro dubio habeant, nihil inter se et argento parata mancipia interesse. Motus his senatus litteras Lyciis ad Rhodios dedit, nec Lycios Rhodiis nec ullos alii cuiquam, qui nati liberi sint, in seruitutem dari placere; Lycios ita sub Rhodiorum simul imperio et tutela esse, ut in dicione populi Romani ciuitates sociæ sint.
Triumphi deinde ex Hispania duo continui acti. Prior Sempronius Gracchus de Celtiberis sociisque eorum, postero die L. Postumius de Lusitanis aliisque eiusdem regionis Hispanis triumphauit. Quadraginta milia pondo argenti [Ti.] Gracchus transtulit, uiginti milia Albinus. Militibus denarios quinos uicenos, duplex centurioni, triplex equiti ambo diuiserunt; sociis tantumdem quantum Romanis. Per eosdem forte dies M. Iunius consul ex Histria comitiorum causa Romam uenit. Eum cum in senatu fatigassent interrogationibus tribuni plebis Papirius et Licinius de iis, quæ in Histria essent acta, in contionem quoque produxerunt. Ad quæ cum consul se dies non plus undecim in ea prouincia fuisse responderet, quæ se absente acta essent, se quoque, ut illos, fama comperta habere, exsequebantur deinde quærentes, quid ita non potius A. Manlius Romam uenisset, ut rationem redderet populo Romano, cur ex Gallia prouincia, quam sortitus esset, in Histriam transisset? quando id bellum senatus decreuisset, quando [id bellum] populus Romanus iussisset? at hercule priuato quidem consilio bellum susceptum esse, sed gestum prudenter fortiterque. Immo, utrum susceptum sit nequius an inconsultius gestum, dici non posse. Stationes duas necopinantes ab Histris oppressas, castra Romana capta, quod peditum, quod equitum in castris fuerit cæsum; ceteros inermes fusosque, ante omnes consulem ipsum, ad mare ac naues fugisse. Priuatum rationem redditurum earum rerum esse, quoniam consul noluisset.
Comitia deinde habita. Consules creati C. Claudius Pulcher Ti. Sempronius Gracchus. Et postero die prætores facti P. Ælius Tubero iterum C. Quinctius Flamininus C. Numisius L. Mummius Cn. Cornelius Scipio C. Ualerius Læuinus. Tuberoni urbana iurisdictio, Quinctio peregrina euenit, Numisio Sicilia, Mummio Sardinia; sed ea propter belli magnitudinem prouincia consularis facta. [Gracchus eam sortitur, Histriam Claudius.] Scipio et Læuinus Galliam in duas diuisam prouincias sortiti sunt. Idibus Martiis, quo die Sempronius Claudiusque consulatum inierunt, mentio tantum de prouinciis Sardinia Histriaque et utriusque hostibus fuit, qui in his prouinciis bellum conciuissent. Postero die legati Sardorum, qui ad nouos magistratus dilati erant, et L. Minucius Thermus, qui legatus Manli consulis in Histria fuerat, in senatum uenit. Ab his edoctus est senatus, quantum belli eæ prouinciæ haberent. Mouerunt senatum et legationes socium nominis Latini, quæ et censores et priores consules fatigauerant, tandem in senatum introductæ. Summa querellarum erat, ciues suos Romæ censos plerosque Romam commigrasse; quod si permittatur, perpaucis lustris futurum, ut deserta oppida, deserti agri nullum militem dare possint. Fregellas quoque milia quattuor familiarum transisse ab se Samnites Pælignique querebantur, neque eo minus aut hos aut illos in dilectu militum dare. Genera autem fraudis duo mutandæ uiritim ciuitatis inducta erant. Lex sociis [ac] nominis Latini, qui stirpem ex sese domi relinquerent, dabat, ut ciues Romani fierent. Ea lege male utendo alii sociis, alii populo Romano iniuriam faciebant. Nam et ne stirpem domi relinquerent, liberos suos quibuslibet Romanis in eam condicionem, ut manu mitterentur, mancipio dabant, libertinique ciues essent; et quibus stirps deesset, quam relinquerent, ut ciues Romani fiebant. Postea his quoque imaginibus iuris spretis, promiscue sine lege, sine stirpe in ciuitatem Romanam per migrationem et censum transibant. Hæc ne postea fierent, petebant legati, et ut redire in ciuitates iuberent socios; deinde ut lege cauerent, ne quis quem ciuitatis mutandæ causa suum faceret neue alienaret; et si quis ita ciuis Romanus factus esset, ciuis ne esset. Hæc impetrata ab senatu.
Prouinciæ deinde, quæ in bello erant, Sardinia atque Histria consulibus decretæ. In Sardiniam duæ legiones scribi iussæ, quina milia in singulas et duceni pedites, treceni equites, et duodecim milia peditum sociorum ac Latini nominis et sescenti equites et decem quinqueremes naues, si deducere ex naualibus uellet. Tantumdem peditum equitumque in Histriam, quantum in Sardiniam, decretum. Et legionem unam cum equitibus trecentis, et quinque milia peditum sociorum et ducentos quinquaginta mittere equites in Hispaniam consules ad M. Titinium iussi. Priusquam consules prouincias sortirentur, prodigia nuntiata sunt: lapidem in agro Crustumino in lucum Martis de cælo cecidisse; puerum trunci corporis in agro Romano natum et quadrupedem anguem uisum; et Capuæ multa in foro ædificia de cælo tacta; et Puteolis duas naues fulminis ictu concrematas esse. Inter hæc, quæ nuntiabantur, lupus etiam Romæ interdiu agitatus, cum Collina porta intrasset, per Esquilinam magno consectantium tumultu euasit. Eorum prodigiorum causa consules maiores hostias immolarunt, et diem unum circa omnia puluinaria supplicatio fuit. Sacrificiis rite perfectis prouincias sortiti sunt; Claudio Histria, Sempronio Sardinia obuenit. Legem dein de sociis C. Claudius tulit ex senatus consulto et edixit, qui socii [ac] nominis Latini, ipsi maioresue eorum, M. Claudio T. Quinctio censoribus postue ea apud socios nominis Latini censi essent, ut omnes in suam quisque ciuitatem ante kal. Nouembres redirent. Quæstio, qui ita non redissent, L. Mummio prætori decreta est. Ad legem et edictum consulis senatus consultum adiectum est, ut dictator, consul, interrex, censor, prætor, qui nunc esset quiue postea futurus esset, apud eorum quem qui manu mitteretur, in libertatem uindicaretur, ut ius iurandum daret, qui eum manu mitteret, ciuitatis mutandæ causa manu non mittere; in quo id non iuraret, eum manu mittendum non censuerunt. Hæc in posterum cauta iussique edicto C. Claudi cons. Claudio decreta est.
Dum hæc Romæ geruntur, M. Iunius et A. Manlius, qui priore anno consules fuerant, cum Aquileiæ hibernassent, principio ueris in finis Histrorum exercitum introduxerunt; ubi cum effuse popularentur, dolor magis et indignatio diripi res suas cernentis Histros, quam certa spes, satis sibi uirium aduersus duos exercitus esse, exciuit. Concursu ex omnibus populis iuuentutis facto repentinus et tumultuarius exercitus acrius primo impetu quam perseuerantius pugnauit. Ad quattuor milia eorum in acie cæsa; ceteri omisso bello in ciuitates passim diffugerunt. Inde legatos primum ad pacem petendam in castra Romana, deinde obsides imperatos miserunt. Hæc cum Romæ cognita litteris proconsulum essent, C. Claudius consul ueritus, ne forte eæ res prouinciam et exercitum sibi adimerent, non uotis nuncupatis, non paludatis lictoribus, uno omnium certiore facto collega, nocte profectus, præceps in prouinciam abiit; ubi inconsultius quam uenerat se gessit. Nam cum contione aduocata fugam e castris A. Manlio aduersis auribus militum, quippe qui primi ipsi fugissent, obiectasset et ingessisset probra M. Iunio, quod se dedecoris socium collegæ fecisset, ad extremum utrumque decedere prouincia iussit. Ad quod cum illi tum consulis imperio dicto audientes futuros esse dicerent, cum is more maiorum, secundum uota in Capitolio nuncupata, lictoribus paludatis profectus ab urbe esset, furens ira uocatum, qui pro quæstore Manli erat, catenas poposcit, uinctos se Iunium Manliumque minitans Romam missurum. Ab eo quoque spretum consulis imperium est; et circumfusus exercitus, fauens imperatorum causæ et consuli infestus, animos ad non parendum addebat. Postremo fatigatus consul et contumeliis singulorum et multitudinis (nam insuper inridebant) ludibriis, naue eadem, qua uenerat, Aquileiam redit. Inde collegæ scripsit, ut militum nouorum ei parti, quæ scripta in Histriam prouinciam esset, ediceret, Aquileiam ut conueniret, ne quid se Romæ teneret, quo minus uotis nuncupatis paludatus ab urbe exiret. Hæc a collega obsequenter facta, breuisque dies ad conueniendum edicta est. Claudius prope consecutus est litteras suas. Contione adueniens de Manlio et Iunio habita, non ultra triduum moratus Romæ, paludatis lictoribus uotisque in Capitolio nuncupatis, in prouinciam æque ac prius præcipiti celeritate abit.
Paucis ante diebus Iunius Manliusque oppidum Nesattium, quo se principes Histrorum et regulus ipse Æpulo receperat, summa ui oppugnare cœperant. Eo Claudius duabus legionibus nouis adductis, uetere exercitu cum suis ducibus dimisso, ipse oppidum circumsedit et uineis oppugnare intendit, amnemque præterfluentem mœnia, qui et impedimento oppugnantibus erat et aquationem Histris præbebat, multorum dierum opere exceptum nouo alueo auertit. Ea res barbaros miraculo terruit abscisæ aquæ: et ne tum quidem memores pacis, in cædem coniugum ac liberorum uersi, etiam ut spectaculo hostibus tam fœdum facinus esset, palam in muris trucidatos præcipitabant. Inter simul complorationem feminarum puerorumque, simul nefandam cædem, milites transgressi murum oppidum intrarunt. Cuius capti tumultum ubi ex pauido clamore fugientium accepit rex, traiecit ferro pectus, ne uiuus caperetur; ceteri capti aut occisi. Duo deinde oppida, Mutila et Faueria, ui capta et deleta. Præda, ut in gente inopi, spe maior fuit, et omnis militibus concessa est. Quinque milia capitum sescenta triginta duo sub corona uenierunt. Auctores belli uirgis cæsi et securi percussi. Histria tota trium oppidorum excidio et morte regis pacata est; omnesque undique populi obsidibus datis in dicionem uenerunt. Sub Histrici finem belli apud Ligures concilia de bello haberi cœpta.
Ti. Claudius proconsul, qui prætor priore anno fuerat, cum præsidio legionis unius Pisis præerat. Cuius litteris senatus certior factus, eas ipsas litteras ad C. Claudium (nam alter consul iam in Sardiniam traiecerat) deferendas censet et adicit decretum, quoniam Histria prouincia confecta esset, si ei uideretur, exercitum traduceret in Ligures. Simul ex litteris consulis, quas de rebus in Histria gestis scripserat, in biduum supplicatio decreta. Et ab altero consule Ti. Sempronio in Sardinia prospere res gesta. Exercitum in agrum Sardorum Iliensium induxit. Balarorum magna auxilia Iliensibus uenerant; cum utraque gente signis conlatis conflixit. Fusi fugatique hostes castrisque exuti, duodecim milia armatorum cæsa. Postero die arma lecta conici in aceruum iussit consul sacrumque id Uulcano cremauit. Uictorem exercitum in hiberna sociarum urbium reduxit. Et C. Claudius litteris Ti. Claudi et senatus consulto accepto ex Histria legiones in Ligures transduxit. Ad Scultennam flumen in campos progressi castra habebant hostes, ibi cum iis acie dimicatum. Quindecim milia cæsa, plus septingenti aut in prœlio aut in castris nam ea quoque expugnata sunt capti, et signa militaria unum et quinquaginta capta. Ligures, reliquiæ cædis, in montes refugerunt, passimque populanti campestris agros consuli nulla usquam apparuerunt arma. Claudius duarum gentium uno anno uictor, duabus, quod raro alius, in consulatu pacatis prouinciis Romam reuertit.
Prodigia eo anno nuntiata: in Crustumino auem sanqualem, quam uocant, sacrum lapidem rostro cecidisse, bouem in Campania locutam, uaccam æneam Syracusis ab agresti tauro, qui a pecore aberrasset, initam ac semine adspersam. In Crustumino diem unum in ipso loco supplicatio fuit, et in Campania bos alenda publice data, Syracusanumque prodigium expiatum editis ab haruspicibus dis, quibus supplicaretur. Pontufex eo anno mortuus est M. Claudius Marcellus, qui consul censorque fuerat. In eius locum suffectus est pontifex filius eius M. Marcellus. Et Lunam colonia eodem anno duo milia ciuium Romanorum sunt deducta. Triumuiri deduxerunt P. Ælius M. Æmilius Lepidus Cn. Sicinius; quinquagena et singula iugera et semisses agri in singulos dati sunt. De Liguribus captus ager erat; Etruscorum ante quam Ligurum fuerat. C. Claudius consul ad urbem uenit; cui, cum in senatu de rebus in Histria Liguribusque prospere gestis disseruisset, postulanti triumphus est decretus. Triumphauit in magistratu de duabus simul gentibus. Tulit in eo triumpho denarium trecenta septem milia et uictoriatum octoginta quinque milia septingentos duos. Militibus in singulos quini deni denarii dati, duplex centurioni, triplex equiti. Sociis dimidio minus quam ciuibus datum. Itaque taciti, ut iratos esse sentires, secuti sunt currum.
Cum is triumphus de Liguribus agebatur, Ligures postquam senserunt non consularem tantum exercitum Romam abductum, sed legionem ab Ti. Claudio Pisis dimissam, soluti metu, clam exercitu indicto, per transuersos limites superatis montibus in campos degressi, agrum Mutinensem populati, repentino impetu coloniam ipsam ceperunt. Id ubi Romam allatum est, senatus C. Claudium consulem comitia primo quoque tempore habere iussit creatisque in annum magistratibus in prouinciam redire et coloniam ex hostibus eripere. Ita, uti censuit senatus, comitia habita. Consules creati Cn. Cornelius Scipio Hispallus Q. Petilius Spurinus. Prætores inde facti M. Popilius Lænas P. Licinius Crassus M. Cornelius Scipio L. Papirius Maso M. Aburius L. Aquilius Gallus. C. Claudio consuli prorogatum in annum imperium et Gallia prouincia; et ne Histri idem, quod et Ligures, facerent, socios nominis Latini in Histriam mitteret, quos triumphi causa de prouincia deduxisset. Cn. Cornelio et Q. Petilio consulibus, quo die magistratum inierunt, immolantibus Ioui singulis bubus, uti solet, in ea hostia, qua Q. Petilius sacrificauit, in iocinere caput non inuentum. Id cum ad senatum rettulisset, boue perlitare iussus. De prouinciis deinde consultus senatus Pisas et Ligures prouincias consulibus decreuit; cui Pisæ prouincia obuenisset, cum magistratuum creandorum tempus esset, ad comitia reuerti iussit. Additum decreto, ut binas legiones nouas scriberent et trecenos equites; et dena milia peditum sociis nominique Latino et sescenos imperarent equites. Ti. Claudio prorogatum est imperium in id tempus, quo in prouinciam consul uenisset.
Dum de iis rebus in senatu agitur, Cn. Cornelius euocatus a uiatore, cum templo egressus esset, paulo post redit confuso uultu et exposuit patribus conscriptis bouis sescenaris, quem immolauisset, iocur diffluxisse. Id se uictimario nuntianti parum credentem ipsum aquam effundi ex olla, ubi exta coquerentur, iussisse et uidisse ceteram integram partem extorum, iecur omne inenarrabili tabe absumptum. Territis eo prodigio patribus et alter consul curam adiecit, qui se, quod caput iocineri defuisset, tribus bubus perlitasse negauit. Senatus maioribus hostiis usque ad litationem sacrificari iussit. Ceteris diis perlitatum ferunt; Saluti Petilium perlitasse negant. Inde consules prætoresque prouincias sortiti. Pisæ Cn. Cornelio, Ligures Q. Petilio obuenerunt. Prætores L. Papirius Maso urbanam, M. Aburius inter peregrinos sortiti sunt. M. Cornelius Scipio Maluginensis Hispaniam ulteriorem, L. Aquilius Gallus Siciliam habuit. Duo deprecati sunt, ne in prouincias irent, M. Popilius in Sardiniam: Gracchum eam prouinciam pacare; ei T. Æbutium prætorem adiutorem ab senatu datum esse. Interrumpi tenorem rerum, in quibus peragendis continuatio ipsa efficacissima esset, minime conuenire; inter traditionem imperii nouitatemque successoris, quæ noscendis prius quam agendis rebus inbuenda sit, sæpe bene gerendæ rei occasiones intercidere. Probata Popilii excusatio est. P. Licinius Crassus sacrificiis se impediri sollemnibus excusabat, ne in prouinciam iret; ei citerior Hispania obuenerat. Ceterum aut ire iussus aut iurare pro contione sollemni sacrificio se prohiberi. Id ubi in P. Licinio ita statutum est, et ab se uti iusiurandum acciperent M. Cornelius postulauit, ne in Hispaniam ulteriorem iret. Prætores ambo in eadem uerba iurarunt. M. Titinius et T. Fonteius proconsules manere cum eodem imperii iure in Hispania iussi; et ut in supplementum his tria milia ciuium Romanorum cum equitibus ducentis, quinque milia socium Latini nominis et trecenti equites mitterentur.
Latinæ feriæ fuere ante diem tertium nonas Maias, in quibus quia in una hostia magistratus Lanuuinus precatus non erat populo Romano Quiritium, religioni fuit. Id cum ad senatum relatum esset senatusque ad pontificum collegium reiecisset, pontificibus, quia non recte factæ Latinæ essent, instaurari Latinas placuit, Lanuuinos, quorum opera instaurandæ essent, hostias præbere. Accesserat ad religionem, quod Cn. Cornelius consul ex monte Albano rediens concidit et, parte membrorum captus, ad Aquas Cumanas profectus ingrauescente morbo Cumis decessit. Sed inde mortuus Romam adlatus et funere magnifico elatus sepultusque est. Pontifex idem fuerat. Consul Q. Petilius cum primum per auspicia posset, collegæ subrogando comitia habere iussus et Latinas edicere, comitia in ante diem tertium nonas Sextiles, Latinas in ante diem tertium idus Sextiles edixit. Plenis religionum animis prodigia insuper nuntiata: Tusculi facem in cælo uisam, Gabiis ædem Apollinis et priuata ædificia conplura, Grauiscus murum portamque de cælo tacta. Ea patres procurari, uti pontifices censuissent, iusserunt. Dum consules primum religiones, deinde alterum alterius mors et comitia et Latinarum instauratio inpediunt, interim C. Claudius exercitum ad Mutinam, quam Ligures priore anno ceperant, admouit. Intra triduum, quam oppugnare cœperat, receptam ex hostibus colonis restituit. Octo milia ibi Ligurum intra muros cæsa; litteræque Romam extemplo scriptæ, quibus non modo rem exponeret, sed etiam gloriaretur sua uirtute ac felicitate neminem iam cis Alpis esse hostem populi Romani, agrique aliquantum captum, qui multis milibus hominum diuidi uiritim posset.
Et Ti. Sempronius eodem tempore in Sardinia multis secundis prœliis Sardos perdomuit. Quindecim milia hostium sunt cæsa, omnes Sardorum populi, qui defecerant, in dicionem redacti. Stipendiariis ueteribus duplex uectigal imperatum exactumque; ceteri frumentum contulerunt. Pacata prouincia obsidibusque ex tota insula ducentis triginta acceptis legati Romam, qui ea nuntiarent, missi, quique ab senatu peterent, ut ob eas res ductu auspicioque Ti. Semproni prospere gestas diis inmortalibus honos haberetur ipsique decedenti de prouincia exercitum secum deportare liceret. Senatus in æde Apollinis legatorum uerbis auditis supplicationem in biduum decreuit, et quadraginta maioribus hostiis consules sacrificare iussit, Ti. Sempronium proconsulem exercitumque eo anno in prouincia manere. Comitia deinde consulis unius subrogandi, quæ in ante diem tertium nonas Sextiles edicta erant, eo ipso die sunt confecta. Q. Petilius consul collegam, qui extemplo magistratum occiperet, creauit C. Ualerium Læuinum. Ipse iam diu cupidus prouinciæ, cum opportunæ cupiditati eius litteræ adlatæ essent Ligures rebellasse, nonis Sextilibus paludatus . Senatus litteris auditis tumultus eius causa legionem tertiam ad C. Claudium proconsulem in Galliam proficisci iussit, et duumuiros nauales cum classe Pisas ire, qui Ligurum oram, maritumum quoque terrorem admouentes, circumuectarentur. Eodem Pisas et Q. Petilius consul ad conueniendum exercitui diem edixerat. Et C. Claudius proconsul audita rebellione Ligurum præter eas copias, quas secum Parmæ habebat, subitariis collectis militibus exercitum ad fines Ligurum admouit.
Hostes sub aduentum C. Claudi, a quo duce de meminerant nuper ad Scultennam flumen uictos fugatosque, locorum magis præsidio aduersus infeliciter expertam uim quam armis se defensuri, duos montes Letum et Ballistam ceperunt muroque insuper amplexi sunt. Tardius ex agris demigrantes oppressi ad mille et quingenti perierunt; ceteri montibus se tenebant, et ne in metu quidem feritatis ingenitæ obliti sæuiunt in prædam, quæ Mutinæ parta erat. Captiuos cum fœda laceratione interficiunt; pecora in fanis trucidant uerius passim quam rite sacrificant. Satiati cæde animantium, quæ inanima erant parietibus adfigunt, uasa omnis generis usui magis quam [ornamento] in speciem facta. Q. Petilius consul, ne absente se debellaretur, litteras ad C. Claudium misit, ut cum exercitu ad se in Galliam ueniret: campis Macris se eum expectaturum. Litteris acceptis Claudius ex Liguribus castra mouit exercitumque ad campos Macros consuli tradidit. Eodem [tempore] paucis post diebus C. Ualerius consul alter uenit. Ibi diuisis copiis, prius quam digrederentur, communiter ambo exercitus lustrauerunt. Tum sortiti, quia non ab eadem utrumque parte adgredi hostem placebat, regiones quas peterent. Ualerium auspicato sortitum constabat, quod in templo fuisset; in Petilio id uitii factum postea augures responderunt, quod extra templum sortem in sitellam ~in templum latam foris ipse oporteret. Profecti inde in diuersas regiones. Petilius aduersus Ballistæ et Leti iugum, quod eos montes perpetuo dorso inter se iungit, castra habuit. Ibi adhortantem eum pro contione milites, inmemorem ambiguitatis uerbi, ominatum ferunt se eo die Letum capturum esse. Duabus simul partibus subire in aduersos montes cœpit. Ea pars, in qua ipse erat, inpigre succedebat. Alteram hostes cum propulissent, ut restitueret rem inclinatam, consul equo aduectus suos quidem a fuga reuocauit, ipse, dum incautius ante signa obuersatur, missili traiectus cecidit. Nec hostes ducem occisum senserunt, et suorum pauci, qui uiderant, haud neglegenter, ut qui in eo uictoriam uerti scirent, corpus occultauere. Alia multitudo peditum equitumque deturbatis hostibus montis sine duce cepere. Ad quinque milia Ligurum occisa; ex Romano exercitu duo et quinquaginta ceciderunt. Super tam euidentem tristis ominis euentum etiam ex pullario auditum est uitium in auspicio fuisse, nec id consulem ignorasse. C. Ualerius audita periti religionum iurisque publici, quando duo ordinarii consules eius anni, alter morbo, alter ferro perisset, suffectum consulem negabant recte comitia habere posse. Deduxit.
Cis Appenninum Garuli et Lapicini et Hergates, trans Appenninum Friniates fuerant, intra Audenam amnem. P. Mucius cum iis, qui Lunam Pisasque depopulati erant, bellum gessit, omnibusque in dicionem redactis arma ademit. Ob eas res in Gallia Liguribusque gestas duorum consulum ductu auspicioque senatus in triduum supplicationes decreuit et quadraginta hostiis sacrificari iussit. Et tumultus quidem Gallicus et Ligustinus, qui principio eius anni exortus fuerat, haud magno conatu breui oppressus erat; belli Macedonici subibat iam cura, miscente Perseo inter Dardanos Bastarnasque certamina. Et legati, qui missi ad res uisendas in Macedoniam erant, iam reuerterant Romam renuntiauerantque bellum in Dardania esse. Simul uenerant et ab rege Perseo oratores, qui purgarent nec accitos ab eo Bastarnas nec auctore eo quidquam facere. Senatus nec liberauit eius culpæ regem neque arguit; moneri eum tantum modo iussit, ut etiam atque etiam curaret, ut sanctum habere fœdus, quod ei cum Romanis esset, uideri posset. Dardani cum Bastarnas non modo non excedere finibus suis, quod sperauerant, sed grauiores fieri in dies cernerent, subnixos Thracum accolarum et Scordiscorum auxiliis, audendum aliquid uel temere rati, omnes undique armati ad oppidum, quod proximum castris Bastarnarum erat, conueniunt. Hiems erat, et id anni tempus elegerant, ut Thraces Scordiscique in fines suos abirent. Quod ubi ita factum et solos iam esse Bastarnas audierunt, bifariam diuidunt copias, pars ut recto itinere ad lacessendum ex aperto iret, pars deuio saltu circumducta ab tergo adgrederetur. Ceterum priusquam circumire castra hostium possent, pugnatum est; uictique Dardani compelluntur in urbem, quæ fere duodecim milia ab castris Bastarnarum aberat. Uictores confestim secuti circumsidunt urbem, haud dubie postero die aut metu dedituris se hostibus aut ui expugnaturi. Interim Dardanorum altera manus, quæ circumducta erat, ignara cladis suorum, castra Bastarnarum sine præsidio relicta.
Romano more, sella eburnea posita, ius dicebat disceptabatque controuersias minimarum rerum. Adeoque nulli fortunæ adhærebat animus per omnia genera uitæ errans, uti nec sibi nec aliis, quinam homo esset, satis constaret. Non adloqui amicos, uix notis familiariter arridere, munificentia inæquali sese aliosque ludificari; quibusdam honoratis magnoque æstimantibus se puerilia, ut escæ aut lusus, munera dare, alios nihil expectantes ditare. Itaque nescire, quid sibi uellet, quibusdam uideri; quidam ludere eum simpliciter, quidam haud dubie insanire aiebant. In duabus tamen magnis honestisque rebus uere regius erat animus, in urbium donis et deorum cultu. Megalopolitanis in Arcadia murum se circumdaturum urbi est pollicitus maioremque partem pecuniæ dedit; Tegeæ theatrum magnificum e marmore facere instituit; Cyzici in prytaneo (id est penetrale urbis, ubi publice, quibus is honos datus est, uescuntur) uasa aurea mensæ unius posuit. Rhodiis, ut nihil unum insigne, ita omnis generis, ut quæque usus eorum postulauerunt, dona dedit. Magnificentiæ uero in deos uel Iouis Olympii templum Athenis, unum in terris incohatum pro magnitudine dei, potest testis esse; sed et Delum aris insignibus statuarumque copia exornauit, et Antiochiæ Iouis Capitolini magnificum templum, non laqueatum auro tantum, sed parietibus totis lammina inauratum, et alia multa in aliis locis pollicitus, quia perbreue tempus regni eius fuit, non perfecit. Spectaculorum quoque omnis generis magnificentia superiores reges uicit, reliquorum sui moris et copia Græcorum artificum; gladiatorum munus, Romanæ consuetudinis, primo maiore cum terrore hominum, insuetorum ad tale spectaculum, quam uoluptate dedit; deinde sæpius dando et modo uolneribus tenus, modo sine missione, etiam [et] familiare oculis gratumque id spectaculum fecit, et armorum studium plerisque iuuenum accendit. Itaque qui primo ab Roma magnis pretiis paratos gladiatores accersere solitus erat, iam suo Scipio inter peregrinos.
M. Atilio prætori prouincia Sardinia obuenerat; sed cum legione noua, quam consules conscripserant, quinque milibus peditum, trecentis equitibus in Corsicam iussus est transire. Dum is ibi bellum gereret, Cornelio prorogatum imperium, uti obtineret Sardiniam. Cn. Seruilio Cæpioni in Hispaniam ulteriorem et P. Furio Philo in citeriorem tria milia peditum Romanorum, equites centum quinquaginta, et socium Latini nominis quinque milia peditum, trecenti equites, Sicilia L. Claudio sine supplemento decreta. Duas præterea legiones consules scribere iussi cum iusto numero peditum equitumque, et decem milia peditum sociis imperare et sescentos equites. Dilectus consulibus eo difficilior erat, quod pestilentia, quæ priore anno in boues ingruerat, eo uerterat in hominum morbos. Qui inciderant, haud facile septimum diem superabant; qui superauerant, longinquo, maxime quartanæ, implicabantur morbo. Seruitia maxime moriebantur; eorum strages per omnis uias insepultorum erat. Ne liberorum quidem funeribus Libitina sufficiebat. Cadauera intacta a canibus ac uolturibus tabes absumebat; satisque constabat nec illo nec priore anno in tanta strage boum hominumque uolturium usquam uisum. Sacerdotes publici ea pestilentia mortui sunt Cn. Seruilius Cæpio pontifex, pater prætoris, et Ti. Sempronius Ti. Filius Longus decemuir sacrorum et P. Ælius Pætus augur et Ti. Sempronius Gracchus et C. Mamilius Atellus curio maximus et M. Sempronius Tuditanus pontifex. Pontifices suffecti sunt C. Sulpicius Galba in locum Tuditani. Augures suffecti sunt in Gracchi locum T. Ueturius Gracchus Sempronianus, in P. Æli Q. Ælius Pætus. Decemuir sacrorum C. Sempronius Longus, curio maximus C. Scribonius Curio sufficitur. Cum pestilentiæ finis non fieret, senatus decreuit, uti decemuiri libros Sibyllinos adirent. Ex decreto eorum diem unum supplicatio fuit, et Q. Marcio Philippo uerba præeunte populus in foro uotum concepit, si morbus pestilentiaque ex agro Romano emota esset, biduum ferias ac supplicationem se habiturum. In Ueienti agro biceps natus puer, et Sinuessæ unimanus, et Auximi puella cum dentibus, et arcus interdiu sereno cælo super ædem Saturni in foro Romano intentus, et tres simul soles effulserunt, et faces eadem nocte plures per cælum lapsæ sunt, et Lanuuini Cæritesque anguem in oppido suo iubatum, aureis maculis sparsum, apparuisse adfirmabant, et in agro Campano bouem locutum esse satis constabat.
Legati nonis Iuniis ex Africa redierunt, qui conuento prius Masinissa rege Carthaginem ierant; ceterum certius aliquanto, quæ Carthagine acta essent, ab rege scierant quam ab ipsis Carthaginiensibus. Conpertum tamen adfirmauerunt legatos ab rege Perseo uenisse, iisque noctu senatum in æde Æsculapi datum esse. Ab Carthagine legatos in Macedoniam missos et rex adfirmauerat et ipsi parum constanter negauerant. In Macedoniam quoque mittendos legatos senatus censuit. Tres missi sunt, C. Lælius M. Ualerius Messalla Sex. Digitius. Perseus per id tempus, quia quidam Dolopum non parebant et, de quibus ambigebatur rebus, disceptationem ab rege ad Romanos reuocabant, cum exercitu profectus sub ius iudiciumque suum totam cœgit gentem. Inde per Œtæos montes transgressus, religionibus quibusdam animo obiectis, oraclum aditurus Delphos escendit. Cum in media repente Græcia apparuisset, magnum non finitimis modo urbibus terrorem præbuit, sed in Asiam quoque ad regem Eumenen nuntios tumultuosos misit. Triduum non plus Delphis moratus, per Pthiotidem Achaiam Thessaliamque sine damno iniuriaque eorum, per quorum fines iter fecit, in regnum rediit. Nec earum tantum ciuitatium, per quas iturus erat, satis habuit animos sibi conciliare; aut legatos aut litteras dimisit, petens, ne diutius simultatum, quæ cum patre suo fuissent, meminissent; nec enim tam atroces fuisse eas, ut non cum ipso potuerint ac debuerint finiri; secum quidem omnia illis integra esse ad instituendam fideliter amicitiam; cum Achæorum maxime gente reconciliandæ gratiæ uiam quærebat.
Hæc una ex omni Græcia gens et Atheniensium ciuitas eo processerat irarum, ut finibus interdiceret Macedonibus. Itaque seruitiis ex Achaia fugientibus receptaculum Macedonia erat, quia, cum finibus suis iis interdixissent, intrare regni terminos ipsi non audebant. Id cum Perseus animaduertisset, conprensis omnibus litteræ . Ceterum ne similis fuga seruorum postea fieret, cogitandum et illis esse. Recitatis his litteris per Xenarchum prætorem, qui priuatæ gratiæ aditum apud regem quærebat, et plerisque moderate et benigne scriptas esse censentibus litteras, atque iis maxume, qui præter spem recepturi essent amissa mancipia, Callicrates ex iis, qui in eo uerti salutem gentis crederent, si cum Romanis inuiolatum fœdus seruaretur, ‘parua’ inquit ‘aut mediocris res, Achæi, quibusdam uidetur agi: ego maxumam grauissimamque omnium non agi tantum arbitror, sed quodam modo actam esse. Nam qui regibus Macedonum Macedonibusque ipsis finibus interdixissemus manereque id decretum sciremus, quo caueramus, scilicet ne legatos, ne nuntios admitteremus regum, per quos aliquorum ex nobis animi sollicitarentur, ii contionantem quodam modo absentem audimus regem, et, si dis placet, orationem eius probamus. Et cum feræ bestiæ cibum ad fraudem suam positum plerumque aspernentur et refugiant, nos cæci specie parui beneficii inescamur et seruulorum minimi pretii recipiendorum spe nostram ipsorum libertatem subrui et temptari patimur. Quis enim non uidet uiam regiæ societatis quæri, qua Romanum fœdus, quo nostra omnia continentur, uioletur? nisi hoc dubium alicui est, bellandum Romanis cum Perseo esse et, quod uiuo Philippo expectatum, morte eius interpellatum est, id post mortem Philippi futurum. Duos, ut scitis, habuit filios Philippus, Demetrium et Persea. Genere materno, uirtute, ingenio, fauore Macedonum longe præstitit Demetrius. Sed quia in Romanos odii regnum posuerat præmium, Demetrium nullo alio crimine quam Romanæ amicitiæ initæ occidit; Persea, quem belli cum populo Romano prius pæne quam regni heredem futurum sciebat, regem fecit. Itaque quid hic post mortem patris egit aliud quam bellum parauit? Bastarnas primum ad terrorem omnium in Dardaniam inmisit; qui si sedem eam tenuissent, grauiores eos accolas Græcia habuisset, quam Asia Gallos habebat. Ea spe depulsus non tamen belli consilia omisit; immo, si uere uolumus dicere, iam incohauit bellum. Dolopiam armis subegit nec prouocantis de controuersiis ad disceptationem populi Romani audiuit. Inde transgressus Œtam, ut repente in medio umbilico Graeciæ conspiceretur, Delphos escendit. Hæc usurpatio itineris insoliti quo uobis spectare uidetur? Thessaliam deinde peragrauit; quod sine ullius eorum, quos oderat, noxa, hoc magis temptationem metuo. Inde litteras ad nos cum muneris specie misit et cogitare iubet, quo modo in reliquum hoc munere non egeamus, hoc est, ut decretum, quo arcentur Peloponneso Macedones, tollamus, rursus legatos regios et hospitia cum principibus et mox Macedonum exercitus, ipsum quoque a Delphis quantum enim interfluit fretum? traicientem in Peloponnesum uideamus, inmisceamur Macedonibus armantibus se aduersus Romanos. Ego nihil noui censeo decernendum seruandaque omnia integra, donec ad certum redigatur, uanusne hic timor noster an uerus fuerit. Si pax inuiolata inter Macedonas Romanosque manebit, nobis quoque amicitia et commercium sit; nunc de eo cogitare periculosum et inmaturum uidetur’.
Post hunc Archo, frater Xenarchi prætoris, ita disseruit: ‘difficilem orationem Callicrates et mihi et omnibus, qui ab eo dissentimus, fecit: agendo enim Romanæ societatis causam ipse temptarique et oppugnari dicendo, quam nemo neque temptat neque oppugnat, effecit, ut, qui ab se dissentiret, aduersus Romanos dicere uideretur. Ac primum omnium, tamquam non hic nobiscum fuisset, sed aut ex curia populi Romani ueniret aut regum arcanis interesset, omnia scit et nuntiat, quæ occulte facta sunt. Diuinat etiam, quæ futura fuerint, si Philippus uixisset, quid ita Perseus regni heres sit, quid parent Macedones, quid cogitent Romani. Nos autem, qui nec ob quam causam nec quem ad modum perierit Demetrius scimus, nec, quid Philippus, si uixisset, facturus fuerit, ad hæc, quæ palam geruntur, consilia nostra accommodare oportet. Ac scimus Persea regno accepto regem a populo Romano appellatum; audimus legatos Romanos uenisse ad regem Persea et eos benigne exceptos. Hæc omnia pacis equidem signa esse iudico, non belli; nec Romanos offendi posse, si ut bellum gerentes eos secuti sumus, nunc quoque pacis auctores sequamur. Cur quidem nos inexpiabile omnium soli bellum aduersus regnum Macedonum geramus, non uideo. Opportuni propinquitate ipsa Macedoniæ sumus? an infirmissimi omnium, tamquam, quos nuper subegit, Dolopes? immo contra ea uel uiribus nostris, deum benignitate, uel regionis interuallo tuti. Sed simus æque subiecti ac Thessali Ætolique: nihilo plus fidei auctoritatisque habemus aduersus Romanos, qui semper socii atque amici fuimus, quam Ætoli, qui paulo ante hostes fuerunt? quod Ætolis, quod Thessalis, quod Epirotis, omni denique Graeciæ cum Macedonibus iuris est, idem et nobis sit. Cur execrabilis ista nobis solis uelut dissertio iuris humani est? fecerit aliquid Philippus, cur aduersus eum armatum et bellum gerentem hoc decerneremus; quid Perseus, nouus rex, omnis iniuriæ insons, suo beneficio paternas simultates obliterans, meruit, cur soli omnium hostes ei simus? quamquam et illud dicere poteram, tanta priorum Macedoniæ regum merita erga nos fuisse, ut Philippi unius iniurias, si quæ forte fuerunt, utique post mortem obliterent. Non uenit in mentem, cum classis Romana Cenchreis staret, consul cum exercitu Elatiæ esset, triduum nos in concilio fuisse consultantis, utrum Romanos an Philippum sequeremur? nihil metus præsens ab Romanis sententias nostras inclinarit: fuit certe tamen aliquid, quod tam longam deliberationem faceret; idque erat uetusta coniunctio cum Macedonibus, uetera et magna in nos regum merita. Ualeant et nunc eadem illa, non ut præcipue amici, sed ne præcipue inimici simus. Ne id, quod non agitur, Callicrates, simulauerimus agi. Nemo nouæ societatis aut noui fœderis, quo nos temere inligemus, conscribendi est auctor; sed commercium tantum iuris præbendi repetendique sit, ne interdictione finium nostrorum nos quoque terminis regni arceamus; ne seruis nostris aliquo fugere liceat, quid hoc aduersus Romana fœdera est? quid rem paruam et apertam magnam et suspectam facimus? quid uanos tumultus ciemus? quid, ut ipsi locum adsentandi Romanis habeamus, suspectos alios et inuisos efficimus? si bellum erit, ne Perseus quidem dubitat, quin Romanos secuturi simus; in pace, etiam si non finiuntur odia, intermittantur.’ cum iidem huic orationi, qui litteris regis adsensi erant, adsentirentur, indignatione principum, quod, quam rem ne legatione quidem dignam iudicasset Perseus, litteris paucorum uersuum impetraret, decretum differtur. Legati deinde postea missi ab rege, cum Megalopoli concilium esset, dataque opera est ab iis, qui offensionem apud Romanos timebant, ne admitterentur.
Per hæc tempora Ætolorum in semet ipsos uersus furor mutuis cædibus ad internecionem adducturus uidebatur gentem. Fessi deinde et Romam utraque pars miserunt legatos et inter se ipsi de reconcilianda concordia agebant; quæ nouo facinore discussa res ueteres etiam iras excitauit. Exulibus Hypatæis, qui factionis Proxeni erant, cum reditus in patriam promissus esset fidesque data per principem ciuitatis Eupolemum, octoginta inlustres homines, quibus redeuntibus inter ceteram multitudinem Eupolemus etiam obuius exierat, cum salutatione benigna excepti essent dextræque datæ, ingredientes portam, fidem datam deosque testis nequiquam inuocantes interfecti sunt. Inde grauius de integro bellum exarsit. C. Ualerius Læuinus et Ap. Claudius Pulcher et C. Memmius et M. Popilius et L. Canuleius missi ab senatu uenerant. Apud eos cum Delphis utriusque partis legati magno certamine agerent, Proxenus maxime cum causa, tum eloquentia præstare uisus est; qui paucos post dies ab Orthobula uxore ueneno est sublatus; damnataque eo crimine in exilium abiit. Idem furor et Cretenses lacerabat. Aduentu deinde Q. Minuci legati, qui cum decem nauibus missus ad sedanda eorum certamina erat, ad spem pacis uenerant. Ceterum indutiæ tantum sex mensum fuerunt; inde multo grauius bellum exarsit. Lycii quoque per idem tempus ab Rhodiis bello uexabantur. Sed externorum inter se bella, quo quæque modo gesta sint, persequi non operæ est satis superque oneris sustinenti res a populo Romano gestas perscribere.
Celtiberi in Hispania, qui bello domiti se Ti. Graccho dediderant, pacati manserant M. Titinio prætore obtinente prouinciam. Rebellarunt sub aduentum Ap. Claudi orsique bellum sunt ab repentina oppugnatione castrorum Romanorum. Prima lux ferme erat, cum uigiles in uallo quique in portarum stationibus erant, cum uidissent procul uenientem hostem, ad arma conclamauerunt. Ap. Claudius, signo proposito pugnæ ac paucis adhortatus milites, tribus simul portis eduxit. Obsistentibus ad exitum Celtiberis primo par utrimque prœlium fuit, quia propter angustias non omnes in faucibus pugnare poterant Romani; urguentes deinde alii alios secuti ubi euaserunt extra uallum, ut pandere aciem et exæquari cornibus hostium, quibus circumibantur, possent, ita repente inruperunt, ut sustinere impetum eorum Celtiberi nequirent. Ante horam secundam pulsi sunt; ad quindecim milia cæsa aut capta, signa adempta duo et triginta. Castra etiam eo die expugnata debellatumque; nam qui superfuere prœlio, in oppida sua dilapsi sunt. Quieti deinde paruerunt imperio.
Censores eo anno creati Q. Fuluius Flaccus et A. Postumius Albinus legerunt senatum; princeps lectus M. Æmilius Lepidus pontufex maximus. De senatu nouem eiecerunt; insignes notæ fuerunt M. Corneli Maluginensis, qui biennio ante prætor in Hispania fuerat, et L. Corneli Scipionis prætoris, cuius tum inter ciuis et peregrinos iurisdictio erat, et L. Fului, qui frater germanus et, ut Ualerius Antias tradit, consors etiam censoris erat. Consules uotis in Capitolio nuncupatis in prouincias profecti sunt. Ex iis M. Æmilio senatus negotium dedit, ut Patauinorum in Uenetia seditionem conprimeret, quos certamine factionum ad intestinum bellum exarsisse et ipsorum legati attulerant. Legati, qui in Ætoliam ad similis motus conprimendos ierant, renuntiarunt cœrceri rabiem gentis non posse. Patauinis saluti fuit aduentus consulis; neque aliud, quod ageret in prouincia, cum habuisset, Romam redit. Censores uias sternendas silice in urbe, glarea extra urbem substruendas marginandasque primi omnium locauerunt, pontesque multis locis faciendos; et scænam ædilibus prætoribusque præbendam; et carceres in circo, et oua ad notas curriculis numerandis [...] Dam, et metas trans [...] . Et caueas ferreas, per quas intromitterentur [...] Feriis in monte Albano consulibus, et cliuom Capitolinum silice sternendum curauerunt, et porticum ab æde Saturni in Capitolium ad senaculum, ac super id curiam. Et extra portam Trigeminam emporium lapide strauerunt stipitibusque sæpserunt, et porticum Æmiliam reficiendam curarunt, gradibusque ascensum ab Tiberi in emporium fecerunt. Et intra eandem portam in Auentinum porticum silice strauerunt, et~ eo publico ab æde Ueneris fecerunt. Iidem Calatiæ et Auximi muros faciendos locauerunt; uenditisque ibi publicis locis pecuniam, quæ redacta erat, tabernis utrique foro circumdandis consumpserunt. Et alter ex iis Fuluius Flaccus nam Postumius nihil nisi senatus Romani populiue iussu se locaturum edixit ipsorum pecunia Iouis ædem Pisauri et Fundis et Potentiæ etiam aquam adducendam, et Pisauri uiam silice sternendam, et Sinuessæ magalia addenda auiariæ, in his et cloacas et murum circumducendum [...] Et forum porticibus tabernisque claudendum et Ianos tris faciendos. Hæc ab uno censore opera locata cum magna gratia colonorum. Moribus quoque regendis diligens et seuera censura fuit. Multis equi adempti.
Exitu prope anni diem unum supplicatio fuit ob res prospere gestas in Hispania ductu auspicioque Ap. Claudi proconsulis; et maioribus hostiis uiginti sacrificatum. Et alterum diem supplicatio ad Cereris, Liberi Liberæque fuit, quod ex Sabinis terræ motus ingens cum multis ædificiorum ruinis nuntiatus erat. Cum Ap. Claudius ex Hispania Romam redisset, decreuit senatus, ut ouans urbem iniret. Iam consularia comitia adpetebant; quibus magna contentione habitis propter multitudinem petentium creati L. Postumius Albinus et M. Popilius Lænas. Prætores inde facti N. Fabius Buteo C. Matienus C. Cicereius M. Furius Crassupes iterum A. Atilius Serranus iterum C. Cluuius Saxula iterum. Comitiis perfectis Ap. Claudius Cento ex Celtiberis ouans cum in urbem iniret, decem milia pondo argenti, quinque milia auri in ærarium tulit. Flamen Dialis inauguratus est Cn. Cornelius. Eodem anno tabula in æde matris Matutæ cum indice hoc posita est: ‘Ti. Semproni Gracchi consulis imperio auspicioque legio exercitusque populi Romani Sardiniam subegit. In ea prouincia hostium cæsa aut capta supra octoginta milia. Re publica felicissume gesta atque liberatis sociis, uectigalibus restitutis, exercitum saluom atque incolumem plenissimum præda domum reportauit; iterum triumphans in urbem Romam redit. Cuius rei ergo hanc tabulam donum Ioui dedit.’ Sardiniæ insulæ forma erat, atque in ea simulacra pugnarum picta. Munera gladiatorum eo anno aliquot, parua alia, data; unum ante cetera insigne fuit T. Flaminini, quod mortis causa patris sui cum uisceratione epuloque et ludis scænicis quadriduum dedit. Magni tum muneris ea summa fuit, ut per triduum quattuor et septuaginta homines pugnarint.