DE CONTEMPTU MUNDI

D. ERASMI ROTERODAMI

epistula quam conscripsit adolescens in gratia ac nomine Theodorici Harlemei Canonici ordinis divi Augustini

ERASMVS ROTERO. CANDIDO LECTORI S.P.D.

Sæpe questus sumqueror, queri, questus sum, optime lector, me gravari studiis amicorum qui me vivo et reclamante evulgant quaslibet nugas quas puer etiam exercendi stili gratia lusi nihil minus cogitans quam ut in hominum manus venirent. Qua quidem in re hoc etiam sum infelicior quod nunc prodeunt hoc felicissimo sæculo, minus obnoxia futura sannissubrisis illudentibus hominum si tum fuissent æditaedita cum primum essent condita. Nunc leguntur ut a sene proditaedita quæ nec adolescens in hoc scripsi et leguntur ab hac ætate quæ tam multos habet naris emunctissimæ.ætate quæ tam multos sapientissimos habet Olim vix annos natus viginti, ad improbas preces Theodorici cuiusdam, qui adhuc in vivis est, scripsi epistolam qua ille cupiebat Iodocum nepotem ad suæ vitæ consortium evocare. Huic sæpius descriptæ et passim evulgatæ meum addidereaddiderunt nomen, cum mihi nullus sit nepos Iodocus. Alieno stomachocum sapore alieni scripsi et, ut res ipsa clamitat, scripsi neglecte ludens ex tempore in locis communibus nulla tum instructus autorumsic, sed ‘auctorum’ scilicet lectione. Ac palam minitabantur sese æditurosminitabantur se edituros esse, nisi æderem ipse. Relegi ac pauculis verbis immutatis passus sum officinisartificum librorum committi. Sic, opinor, fiet aliquando ut desinam pueritiæ meæ næniascantus adamareamore capi. Bene vale, lector optime, et si legis hæc cum venia lege, et sic lege ut alieno scripta stomacho.

THEODORICUS HARLEMEUS IODOCO NEPOTI DOCTISSIMO S.P.

Olim quidem, Iodoce adolescens charissimecarissime, non mediocris mihi ad te scribendi incessit cupido, sed hactenus pudore magis quam negligentia silvitacui, veritus scilicet ne te singulari tum prudentia tum eruditione hominem, ego admonere parans (ego, inquam, natu quidem haud multo maior, cæteris autem rebus longe inferior) aut ululas Athenas (ut in proverbiis est) aut in silvam ligna ferre viderer. Non quod dubitarem quin tu (ut es animo lenissimo optimoque) adhortationem nostram in optimam partem acciperes, sed ne ego parum modesti viri officio functus viderer qui te admonere tentarim a quo me admoneri longe æquius erat.cum a te moneri multo mihi iustius esset Quid igitur faciam? Scribamne? At id pudor vetat. Sileam vero? At e regione id amor tui, Iodoce, non sinit. Ergone perpetuo hærebit in dubio animus, hinc suadente amore, hinc dissuadente pudore? Verum ambiguo animo vix quicquam est molestius. Vincat tandem, vincat quod æquum est vincere, cedat amori pudor. Pluris mihi debet esse tui commodi ratio, imo tuæ salutis, quam alienæ de me opinionis. Quod si nostrum scribendi officium arrogantiæ magis quam prudentiæ dabitur, eatenus certe peccato meo danda venia erit quatenus ab amore (qui nihil consulte agere solet) profectum videbitur. Malvi enim amanter scribendo audentius quam prudenter tacendo prudentius agere. Nec vereor omnino ne hoc patrono (amorem nostrum loquor) absolvi nequeam. Neque enim ut simplex est aut vulgaris, sed et geminus et singularissimus. Maximæ siquidem ac plurimæ necessitudinis tecum mihi causæ intercedunt, mutui a pueris convictus, mira quædam animorum consensio, conmunia optimarum artium studia, innumera tua erga me officia, denique singularis et tua et tuorum in me benevolentia. His omnibus etiam sanguinis affinitas accedit. Quid autem ea necessitudine potest esse copulatius quæ quasi duplici cathena colligatur, hinc sanguinis vinculo, hinc coniunctissima quadam charitate animorum? Itaque velim sic tibi, mi Iodoce, persuadeas neminem unquam sibi, quam tu mihi es, fuisse chariorem. Quando autem te æque atque meipsum diligo, aut etiam amplius, æquissimum est ut tua salus non minori mihi curæ sit quam mea ipsius. Imo facit id (nescio quo pacto) verus amor ut acerbius amici quam nostra incommoda doleamus eiusque commodi quam nostri simus cupidiores. Denique (ut paucis dicam) facit ut homo sit homini charior quam ipse sibi. Quod equidem de te sperare, de me plane affirmare possum.

Hinc mihi eam fiduciam sumpsi ut modestiæ paulisper oblitus hanc hortatoriam ad te epistolam scriberem qua te plane a mundi strepitu commercioque abducere atque ad monasticam, id est solitariam tranquillamque, vitam transferre cupio. Res ardua et quæ non passim vulgo persuadeatur, sed quoniam ea vitæ tuæ integritas est ut iam nunc prater habitum (in quo mihi quidem gratulor) prope nihil suum in te mundus habeat, exhortationem meam non inanem futuram confido, quandoquidem eodem te et optimi animi impetus et nostra vocat oratio. Quis enim dubitat ei rati cursum esse facillimum quæ et ventis fertur et amne secundis? Quanquam autem in optimam spem tua me probitas vocet, nunquam tamen timere desinam, donec nequissimo isti et lubrico sæculo valedixeris atque ad cœnobium tanquam in tutissimum sinum te receperis. Quoties enim (crede mihi) discrimina in quibus tua vita versatur mecum pertracto (id autem facio prope semper) toties singularis tui amor anxium me atque sollicitum reddit, nec aliter afficior quam pia mater quæ gnato unico codemque charissimo fretum aliquod crebris infame naufragiis navigante, sacuissimum ventorum turbinem surgere non sine lachrymis videt, pallescit, trepidat, æstuat, gnatum in somnis cogitat, gnatum dormiens somniat, semperque animo peiora veretur, semperque timet graniora pericula veris. Atque utinam ego non minora veris pericula timeam! Sed novi ego, novi, Iodoce, novi quos istud sæculi fretum habeat motus, quæ vitæ pericula, quot mortium genera. Vnde pridem scissa rate vix exigva vehente tabula nudus evasi. At tu forsan ceu temere securus timidiusculum me vocans securum esse iubebis. Atqui isto pacto pectori nostro metum non exemeris, imo adauxeris; tantumque abes ut securum præstiteris, ut spem etiam nostram propemodum omnem labefeceris. Tanto enim periculosius discrimini pates, quanto minus intelligis, aut certe si intelligis, non caves. Nihil ista confidentia perniciosius, nihil dementius. Quid enimeo navita vecordius, qui inter spumantes aspergine scopulos, Syrtes furentes, voracesque pelagi vortices tempestate sevissima, rate denique parum firma navigans nihil metuat periculi sed ad gubernaculum resupinus cantitet vectoresque svos vetet esse sollicitos? Quis non eiusmodi hominis et temeritatem exhorreat et incolumitati timeat? Neque ego, mi Iodoce, prius tibi timere desinam quam tu inquietissimum istud sacculi pelagus desines temerarius navigare.

‘Ridicula’, inquies, ‘comparatio. Quid sæculo et pelago convenit, cum altero nihil sit blandius, altero nihil horridius?’ Imo (si propius intendere vacet) haud scio an ulla sit accommodatior. At tibi Sirenum male dulces moduli, quibus praternavigantes sopire tumque mari mergere solitæ feruntur, male blandas sæculi illecebras inepte videntur exprimere? Quæ utinam videas quos adolescentiæ tuæ laqueos, quos dolos, quæ retia tetenderint! Harum igitur fac litus fugias (fuga enim tutissima est) nec temere confidas istac te impune navigaturum ubi fecisse naufragium vides David Solomonem itemque alios et plures et nobiliores quam ut hoc loco commemorandi sint. Hoc breviter dixerim: nemo pene evasit nisi qui fugit. Vlysses (Homero autore), qui sapientis perfectique personam gerit, Sirenum istarum voces multo studio (ut qui cera aures oppleverit seque malo rudente astrinxerit) vix effugit. Tibi porro quid spei est in cuius unius perniciem tot pariter res coniurarunt, ætas lasciviens, forma alliciens, opes, facultas, libertas, monstrorum denique istorum heu nimium dulcium nocturna diurnaque carmina? Nec tibi minus metvendos censeo prominentes istos atque acutos scopulos, saccularium dignitatum fastigia, in quos si te violentior flatus impulerit, pulchre se tibi res habebunt, si brevi tabula natantem in litus aliquod ignotum procella eiciat. Quid Charybdium inexplebiles voragines, quæ si quam forte corripuere ratem, currentem sistere atque crebrius in orbem actam absorbere memorantur, num obscurum habent avaritiæ simulachrum? Quæ insatiabili habendi studio pectus exagitans nunquam sinit esse quietum, donec absorptum barathro demergat. Nunc Syrtium furibundos æstus, indomitos irarum impetus accipe quarum istic tanto copiosior materia quanto offensa crebrior. Quid venti? Nonne tum assentatorum tum maledicorum sermones pestiferos pulcherrime referunt? Qui nihil refert unde flent perinde utrique timendi. Nam si secundi, in asperrimas cautes puppim præcipitem ferunt; sin adversi, nihilominus in Syrtes agunt. Et quid horrenda illa fluctuum alternatio, modo ad sydera sese tollentium, modo in selipsa residentium, quam apte fortunæ vicissitudinem varietatemque exprimit qua plerunque fractus animus ad impatientiam deiicitur, dum nuper beatus subitam calamitatem ferre nescit. Pratereo tempestates, taceo nocturnos errores, syderum fallaciam, belvarum quas pontus alit mille genera non commemoro, quæ ipse pro tuo ingenio et plenius excogitabis et rectius interpretabere. Quid quod ne tum quidem fidendum est, cum tibi placidum blanditur æquor, cum se vitreæ stravere procellæ, cum æris arridet serenior facies? Id enim agitur ut te subita tempestas sopitum inveniat. Proinde haud scio sitne sæculi prosperitate virtuti adversius quicquam, quicquam nocentius, quicquam inimicius. Nam, Scriptura teste, multos quidem frangit calamitas, longe vero plures prosperitas solvit. Tu igitur mundo blandienti cave quicquam fidas, ne te (quod Deus avertat) fracta navi natantem pœtico illo defleamus versiculo

O nimium cœlo et pelago confise sereno
Nudus et ignota, Palinure, iacebis harena.

PERICVLOSVM EST MORARI IN MVNDO

Viden, optime Iodoce, quanta te circumstent pericula, cui vel ipsa est periculosa tranquillitas? Quid? Tune speras hæc te superare discrimina, ut nihil ulla ex parte detrimenti capias, præsertim in ista ætate quæ vel svopte impetu in flagitia prona fertur, nedum cum tot itritamentis impellitur? ‘At spero’, inquis. Speres licet, et ego quoque una spero, sed tamen vereor ne frustra speraverimus. Tu velim hanc nostram spem paulo reddas securiorem. Sed facile suspicor quid inter hæc legenda tecum submurmures: ‘usque adeone istic tuta sunt omnia? Itane soli servabuntur monachi? Ergone perituri omnes cæteri?’ Minime vero. Non diffiteor et istic esse quorum nomina liber ille vitæ teneat annotata, neque qui in monasterium commigrarunt ii continuo res suas ita in tuto collocavere ut plane securos vivere liceat. At tantum inter hoc et istud vitæ genus interest, quantum inter eum qui iam in portu navigat, tametsi nondum retinacula fixerit, et eum qui medio adhuc pelago fertur, vel potius inter eum qui natat in undis et eum qui terra facit iter. Non periit qui commoratur in mundo sed periculo propior est. Ego vero, mi Iodoce, quoniam tibi optime consultum volo, sumque tuæ salutis fortasse teipso studiosior, discrimina fugere, tuta captare iubeo. Qui amat periculum (ut ait Sapiens) peribit in illo. Quæso te quorsum opus est sævis iactari fluctibus, cum terra pateat iter et tutius et commodius? Quis (nisi prorsus oculis captus) non videat longe esse tutius, iucundius commodiusque per amœna atque virentia prata absque formidine iter agere quam inter tot mortis imagines perpetua cum anxietate versari? Eone cæcitatis ventum est, ut nostris etiam erumnis delectemur, et (ut apud Vergilium est) insano ivvet indulgere labori? Huc ades, o Iodoce, quis est nam ludus in undis?

Hic ver purpureum, varios hic flumina circum
Fundit humus flores, hic candida populus antro
Imminet, et lentæ texunt ombracula vites.
Huc ades, insani feriant sine litora fluctus.
Hic liquidi fontes, hic mollia prata, virensque
Hic nemus, hic ipso tecum consumerer ævo.

Libuit hoc vergiliano carmine te ad nostras delitiasfortasse ‘delicias’ voluerit ab istis avocare fluctibus. Sed nescio quibus præstigiis animi tibi fascinat oculos male blanda mundi species, gestientemquegestiens ≈ studens, vel exultans animum itidemeodem modo ut visco quodam impeditum moratur ac detinet. Subitsubeo, subire enim continuo fucatafucare ≈ pigmento pingere vel tingere illa rerum facies iamque euntem blande revocat. ‘Quid’, inquiens, ‘agis demens? Cur et te et tuos is perditum? Itane universos deserisdesero, deserere, crudelis? Vt sodales charissimoscarissimos atque amicorum turbam contemnas, parentum non miseret? Et quid tandem animi miseræ illi futurum censes, quæ te amat misere, quæ te deperitquæ te insanum amat, quæ te maritum optat? Vide etiam atque etiam quid inceptes! Mollior es quam qui rem tam duram perficias. Ista ætas, ista forma multo aliis rebus conveniunt. Vah, tam indigne æviætatis florem patieris excidere? Solus perpetua merens carere iuventa? Senibus quibus iam vita desiit esse suavis ista relinquas. Tu puer es nec te quicquam nisi ludere oportet. Vel illud respice. Domi res tibi ampla est, futura amplior, si manseris: ea perit. Honoribus satis ornatus es, clariores impendent ni te subtraxeris. Hæc omnes quærunt, tu unus quæsita relinquis? Ergone abis nunquam posthac his frviturus gaudiis, his opibus, his et his commodis? Saltem da spacium tenvemque moram, mala cuncta ministrat impetus’. Audisti, audisti? Et istæ Sirenum voces sunt. Sed tu per salutem tuam cave auscultaveris. Vlyssem te præsta! Mentem tibi excantabunt, si aures accommodes. Blandissimæ quidem sunt atque ita ut vel saxea pectora permoveant, sed mortiferas esse atque in æternum exitium ducere memineris. Huc potius aures, huc oculos, huc animum flecte; collige quicquid in te est virium, intende quam potes acerrime mentis aciem. Nihil tibi ineptus blandiaris, rem ipsam introspice, videbis profecto (si quid tamen videbis) quam putida, quam inania, quam denique te sint indigna quæ evolare non sinunt.

DE CONTEMNENDIS OPIBUS

Quid enim tibi pollicetur mundus, quod tanti sit ut eius gratia salutem tuam in dubium venire sinas atque a nostris velis abesse deliciis? Quid, inquam, tibi pollicetur? Opum afflventiam? Nam eas in primis mirantur mortales. At his nihil miserius, nihil vanius, nihil perniciosius. Hæ omnis flagitii et magistræ et ministræ. Neque enim temere omnium malorum radicem Scriptura appellat cupi ditatem. Hinc amor sceleratus habendi nascitur, hinc iniuriæ oriuntur, hinc fac tiones pullulant, hinc furta, hinc peculatus, hinc sacrilegia, hinc rapinæ, hinc latrocinia proficiscuntur. Hæ incæstus pariunt, hæ adulteria gignunt, hæ stupra nutriunt, hæ amores insanissimos luxumque alunt. Denique quid non mortalia pectora cogit auri sacra fames? Vides igitur quam sapvit Flaccus Horatius qui eas summi materiam mali vocans in mari precipites dari iubet, si scelerum, inquiens, bene pœnitet. Tanta enim rebus societas ut etiam vocabulis ipsis cogna tio quædam esse videatur vitiis ac divitiis. Quotumquemque mihi dabis divitum qui non alterutro morbo laboret, aut avaricia (qua nihil est tetrius) si natura ad rem sit attentior, aut luxu (quo nihil putidius) si paulo sit ingenio benigniore? Alter rei servus, non dominus est, alter haud diu erit. Alter habetur, non habet; alter mox habere desinet. Alter vivit magnas inter opes inops; alter abutitur, non utitur. Pulchre hæc intellexisse Eutrapelus quidam mihi videtur quem eum a quo forte lacessitus esset sic vicisci solitum accepimus. Non conviciis, non veneno, non ferro petebat, preciosis vestibus ditabat hominem, ratus, id quod est, divitias sui famem excitare, habendi famem virtutem dedocere atque ad omnem turpitudinem ac dedecus impellere. Sed fac nihil horum evenire, tu sane sis rara avis in terris nigroque simillima cygno. Quid tandem pulchri habent ista pretiosa pondera, quæ et moleste parantur et anxie servantur, quorum congestio diros labores, custodia anxios metus, amissio miseros affert cruciatus? Nullæ ergo homini locupleti feriæ: aut partis pervigil incubat, aut parandis inhiat, aut amissa dolet, damnum iudicat quoties lucrum non fecerit. Et quid si montibus aurum æquaverit, aut si potis est vel vicerit? Auxit sarcinam, cumu lavit curas, aggessit metus ac molestiam, paravit sibi custodiæ munus miseriæ laborisque plenissimum. Crescentem sequitur cura pecuniam. Crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crescit et minus banc optat, qui non habet. Denique misera est magni custodia census. Vulteius ille Horatianus male de se meritum patronum judicabat cuius ingenio a paupertate sua abductus fverat, seque non divitem sed miserum factum putabat orabatque ut quamprimum vitæ priori redderetur. Laudandus ille quidem qui mature resipuerit. At avarus, ‘si molesta’, inquit, ‘est cura, dulcis est nummus; non me pigebit laboris, dum crescant loculi’. Sed dic mihi, hominum stultissime dicam an miserrime, cui nihil satis est, qui opibus tuis aut arca ferrata reconditis aut, ut magis sapias, humo defossis, non aliter quam hesperius ille serpens malis aureis noctes diesque incubas, quorsum tandem census istos utiles esse aut quid reris habere precii? Nempe nil aliud sunt quam æs merum, idque in facies titulosque concisum, quod nec edaces animi tui curas submoveat nec morbos ullumve corporis incommodum aut pellat aut arceat, nedum mortem. ‘At ne egeam’, inquis, ‘præstant’. Nugaris, imo ut semper egeas faciunt! Vt enim homini hydropico potus sitim non extinguit sed accendit, ita tibi rerum copia habendi studium crescit. At quisquis plura quærit, is se egere declarat. Adde nunc infidam rerum tuarum levitatem. Quæ tu tanto temporum spacio, tanta molestia, per fas nefasque undecumque congessisti, si fortuna (ut aiunt) rotam verterit, continuo te deserto alio commigrabunt, tuque modo Creso beatior subito Irus eris. Hoc clarius est quam ut in eo multum sermonem teramus. Quot enim coram videre est ex regiis opibus ad extremam redactos inopiam? Sed fac stabilia esse, fac non deserere vivum, num vita defunctum sequentur? Tibi in sepulchrum ituro, ex tantis rerum copiis, vix breve idemque sordidum involucrum tollere licet, cætera iamdudum alios habent dominos. Tum si qua bene gestorum substantia recondita fverit, ea una in precio erit, ea una abeuntem non deseret dominum. Tanti igitur, suavissime Iodoce, tibi non sint vel universa prædia et omne aurum quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena, ut salutis tuæ vel iacturam facias vel moram feras. Quin potius, si tantopere ditari ivvat, quo vere dives evadas Domini consilium audi: thesaurissa tibi thesauros in cœlo ubi nec erugo nec tinea demolitur et ubi fures non effodiunt nec furantur. Nihil ea opulentia puta egentius, abundare nummis, egere virtutibus, nihil eo lucro infelicius quod animæ damnum adferat. Turpissimum ergo homini et erudito et christiano, id cum summo salutis discrimine improbe sectari, quod ethnicis philosophis vel litterarum vel famæ gratia contemnere haud fuit difficile.

MORTIFERAS ATQVE ACERBAS ESSE VOLVPTATES CARNIS

An forte te dulces illecebræ capiunt? Blandissimæ quidem dominæ et fucata sua specie orbem fere totum capientes. Sed tu fucum detrahe, cave cutis artificio fucatus nitor te permoveat. Non quid apparent, sed quid sint inspice. Videbis istis nihil esse tetrius, nihil spurcius, nihil pecudi vicinius. Nulla enim omnium re ad brutorum conditionem propius accedunt homines quam fœdissima carnis libidine, quæ eo nocentior quo blandior, ut eam divinus ille Plato escam malorum aptissime vocaverit. Vt enim esca hamo præfixa pisciculos allicit seque captantes capit, itidem illa melle quodam sua venena dissimulans animas praedæ avidas pellicit, pellectas inficit, infectas inclementer perimit. Et ne te diu morer, accipe philosophi sententiam ethnici quidem, sed plane christiano dignam, quam apud Ciceronem senior Cato se Tarenti ab Archita pythagoreo accepisse commemorat. Ait enim nullam capitaliorem pestem quam voluptatem hominibus a natura datam, cuius voluptatis avidæ libidines temere et effrenatæ ad potiundum incitarentur. Hinc patriæ proditiones, hinc rerumpublicarum eversiones, hinc clandestina cum hostibus colloquia nasci dicebat. Nullum denique scelus, nullum magnum facinus esse, ad quod suscipiendum non libido voluptatis impelleret. Etiam illa adnumera, ex ea egestatem, ex ea infamiam, ex ea et graves et turpes corporis morbos, ex ea animi cæcitatem, ex ea numinis contemptum nasci, hanc esse omnis miseriæ caput, hanc esse postremo catenam qua ad æternos cruciatus trahuntur homines. O acerbam dulcedinem quæ tot vallata est miseris! Multæ antecedunt, comitantur item permultæ, plurimæ atque atrocissimæ consequuntur. Dicebam modo ad brutorum conditionem accedere homines, nunc in ea re pecudes nobis longe anteponendas video. Illæ enim gratis svis qualibuscumque voluptatibus potiuntur, at homini (deus bone) quanti constat brevis illa ac turpis gulæ ventrisque titillatio. Vides quale sit quod in genere voluptatum vel præstantissimum est, si quid tamen ibi præstans dici debet. Nunc quid tibi cæteras sæculi commemorem ineptias dicam an furias? Mala gaudia dixit quidam; mihi videor non alieno nomine vocaturus, si insana gaudia dixero. Quid obsonationes, ingurgitationes, compotationes, ebrietates, nocturnæ debacchationes, quid choreæ, quid saltatus, quid dissoluti lusus, quid sales scurriles atque impudici, quid id genus alia mille, nonne phrenetici risibus tibi videntur simillima? Quis enim eum hominem non plane mente captum atque insanum censverit, qui cum aut cruci suffigendus aut ense cædendus ducitur, nihil instantis supplicii metu trepidet sed inter se flentium turbam iocabundus, saltabundus, atque cum multo cachinno pergat? At isti, Iodoce, eo peius insanire mihi videntur quo crudelior corporis morte mors animæ est. Ducunt in bonis dies svos et in puncto ad inferna descendunt. I nunc et ut brutæ ac morituræ carni vel ad horam obsequare, a Conditore defice; ut illa perdite vivat, animam occide; ut illa caducis potiatur gaudiis, tu perpetuos tibi luctus compara. Sed tu forsan legitimam venerem amas, uxorem cogitas. Non equidem damno nuptias, memini qui dixerit: melius est nubere quam uri. Pateat istud infirmis asylum. Non invideo Segor urbem magnam, et non magnam, ex incendio Sodomorum fugientibus, sed novi robur animi tui. Comprobo nuptias, sed in his qui sine illis non possunt viere. At quid his de rebus divus Hieronymus scripserit (scripsit enim permulta) vide. Hoc unum pro nostra familiaritate tibi quasi in aurem dicam monens etiam atque etiam orans et obsecrans ut caveas ferreo isti capistro ora porrigere, quod ubi semel admiseris haud facile excutias. Non malæ sunt nuptiæ, fateor, at miseræ certe sunt. Cælibatus ut multo melior ita in finitis partibus felicior.

VANOS ET INSTABILES ESSE HONORES

Sed delectant te forsan illustres tituli atque honorum splendor capit. Quid ni? Scilicet pulchrum, late (ut ille ait) conspicuum tollere verticem, gaudes quod spectant oculi te mille loquentem. Ivvat ambiri obsequiis, stipari clientela, in ore esse omnibus, herum salutari denique. Verum dic, age, quid tibi isti videntur honores quos tibi mortali mortales partim assentandi studio, partim metu, partim commodi spe exhibent? Nempe tam falsi sunt quam caduci. An non falsi qui æque perditissimo cuique ut optimo obveniunt? Eos demum veros honores iudica qui a virtutis decore profecti sint. Tu fac virtutem amplectere, iam te vel invitum prosequentur. Vt enim umbram post se corpora ducunt, quæ nec fugientem deserat nec a captante prendi se sinat, ita recte gesta vitro dignitatem adferunt quam nec meritus effugias nec immeritus assequare. An vero quicquid magis fluxum magisque caducum? Mihi quidem cum omnes mundanæ res fluxæ ac breves videntur (quid enim hic diuturnum dicas?), tum iis nihil videtur incertius fugaciusque quæ plurimum habent splendoris atque fastidii. Et cum nihil comparetur molestius, diu enim adversus præruptum montem volvendum saxum cum Sisipho, audendum est aliquid exilio, carcere aut etiam cruce dignum, ut tandem fias aliquid. Cum igitur nihil comparetur molestius, nihil tamen amittitur facilius. Quur ita, inquis? Nempe summam dignitatem summa consequatur invidia necesse est. Summa petit livor, perflant altissima venti. Semper enim insignes arduasque res illa comitari solet. Quid deinde? Qui multorum sibi conflavit invidiam, is multos vitæ suæ hostes ferat oportet. Quur ita? Nam cum multi ambiant quod unus tenes, nec te salvo assequi spes sit, te quoquo modo tollant necesse est. Difficillimum est autem cui tot tenduntur casses non tandem in unum aliquem incidere. Aut ergo tibi veneno aut ferro pereundum, aut, ut optime cadat, exilio salus redimenda est. Aut, ut sis fortunatissimus, in perpetua anxietate ac metu ne precipiteris, claram quidem, at acerbam vitam ages. lamne igitur scite Ivvenalis dixisse videtur?

Nam qui nimios optabat honores
Et nimias poscebat opes, numerosa parabat
Excelsæ turris tabulata, unde altior esset
Casus et impulsæ præceps immane rvinæ.

Sed quorsum ista tam verbose? Scilicet, ut plane, mi Iodoce, intelligas, quam plena metus, quam plena anxietatis, quam denique caduca sint, si qua mundus iste præ se fert sublimia. Atque id quidem te incolumi. Quid ubi incumbat rerum amarissima mors? Cum subito omnis illa rerum illustrium imago evanverit insomniorum more, quæ una cum sopore avolant. Vbi prisci tyranni? Vbi magnus ille Alexander cuius olim ambitioni angustus erat orbis? Vbi Xerxes ille cuius classibus constrata redundarunt æquora? Vbi toties victor Hannibal qui, dum vixit, scopulos et montes rupit aceto? Vbi Paulus Æmilius, ubi Iulius, ubi Pompeius, ubi cateri aut ex Græcis aut ex Romanis aut ex Barbaris clarissimi principes, quos singulos recensere et molestum esset et prope ociosum. Quid de tanto rerum splendore atque maiestate superest, præter inanem quandam hominum fabulam? Quam et ipsam litteratorum officio debent qui, nisi illorum vocabula svis scriptis posteritati commendassent, tanta essent oblivione sepulti ut ne tenvis quidem ipsorum memoria usquam resideret. Sed hoc quicquid est, ad nos fortassis aliquantum, ad illos nihil attinet neque enim illi nunc eadem quæ olim mirantur. Profecto si nunc ab inferis emergeret ille regum quorum meminimus maximus Alexander aspiceretque orbem tanta ambitione flagrantem, credo irrideret inania studia vulgi atque hac aut huiusmodi oratione, verum iam experimento doctior, fateretur: ‘Quo rapitur cæcus error mortalium? Res solidas, veras, profuturas nemo miratur; noxias, inanes, incertas, omnes tanto labore petunt. Quid tam improbe, tam pertinaciter in sublime tolli conantur? Vel meo discant exemplo omnes mortalium dignitates caducas esse nebulisque simillimas, quæ eadem sæpe hora et latissimæ solent esse et nullæ. Ego, ego ille imperatorum olim facile opulentissimus, qui invictus rerum omnium verticem tenvi, qui reges innumeros Barbarosque populos perdomvi, qui orbe fere subacto æquora quoque rimatus æthera demum tentavi, felix plane si quidem mortem etiam terrere potuissem, at ea cuncta vincentem vicit, et quidem levi febricula. Neque tam subito aut spuma inflata dilabitur aut fumus perit in auras, quam omnis ille rerum strepitus evanvit. Heu quantum quam repente mutatus sum ab illo Alexandro cuius olim ædicta totus perhorrvit orbis, nunc is, ut vel ab infimo quoque contemni lædique impune possim. Quondam cupiditate minor erat immensa mundi vastitas, nunc vinula perangusta atque adeo septem pedum coherceor. Mors enim sola fatetur quantula sint hominum corpuscula. Olim adorato amiculo, radiante diademate, purpuraque ardente consspicuus, nunc vel visu fœdissimus nuda ossa cinisque aridus iaceo. Et quo mihi insignia stemmata, quo auro picta monumenta? Quorsum operosa pyramidum fabrica neque videnti neque sentienti? Atque utinam cum corpore svo et animus una intereat neque mortem istam multo acerbior mors sequeretur! Sed heu ille maximo svo superstes malo, totius actæ vitæ pœnas dare cogitur. O ter felices qui id vivi persuasere sibi, quod nos experti, sed sero, intelligere cœpimus. Sapiunt, sapiunt qui sua sorte contenti ipsi se vincere certant, sibi magis imperare quam aliis, potiusque illud cœleste atque perpetuum quam hoc terrenum caducumque ambire imperium. Magnus rex est quisquis se bene rexerit’. Quid potest esse hac oratione verius? Et quem tam vera, tam miserabilis oratio ab ambitione non deterreat?

DE MORTIS NECESSITATE QVÆ NIHIL ESSE DIVTVRNVM

Sed æquo longior sum, præsertim in re luce prope ipsa clariore. Is enim nunc rerum cursus, ut si qua miranda veteres annales narrasse visæ sunt, nunc nemo sit qui credat quum tristiora exempla iam videat quam legerit. De morte autem (quando de ea sermo incidit) id in primis admirari soleo: quo pacto, quum nihil ita ut ea sit in oculis, nihil ita absit ab animo. Quid, quod et vocabulum a morte duxere mortales, quo fit ut nominari non temere possimus, quin aures nos ipsæ mortis commoneant? Et ne sic quidem timemus. Quid hoc lethargiæ, quæ est hæc humanarum mentium securitas dicam an dementia? Itane male memores sumus, tantumque ex amne letheo (ut aiunt) oblivionis hausimus, ut ea quæ nunquam se sensibus nostris ingerere desinunt non meminerimus? Itane saxorum in morem perstupvimus, ut toties auditis, toties visis non excitemur? Videmusne unum quidem ex priscis ætatibus superstitem? Nostro quoque ævo nulli omnino hominum generi mortem parcere cernimus. Abiere maiores, ilJudque Ciceronis eis convenit: Vixerunt; nos sine omni discrimine eodem vadimus, sequentur item posteri. Ita rapidissimi in morem amnis omnes in occasum præcipites volvimur. Omnes eodem cogimur, ut ait Horatius, omnes una manet nox. Et calcanda semel via leti. Mixta senum et ivvenum densantur funera, nullum seva caput Proserpina fugit. Cadunt hinc atque hinc innumeri ex maioribus natu, ex natu minoribus, ex acqualibus, ex familiaribus, ex necessariis, ex cognatis, ex parentibus, ex liberis, inter medias morientium strages ipsi morituri versamur. Et quum eadem simus conditione, eidem fato nati, non idem metuimus. ‘Quid tu’, inquis, ‘me iam nunc mortem cogitare iubes? Ætas integra est; longe abest ut canis albescat caput, ut frontem seniles rugæ contrahant. Ii mortis metu vivant anxii qui annis iam graves, senio incurvi, terram salutant, quibus iam leve caput, malæ pendulæ, oculi minores atque introrsum refugi, nasus perpetuo madens, dentes rati iidemque luridi, qui cornice vivaciores iam dextra svos annos computant. Ab his ego longe absum. Fervet adhuc vividus circum præcordia sanguis, lacerti validi, latera firma, denique omne corpus vegetum adhuc et succi plenum in spem diuturnæ vitæ vocat.’ Verum, age, quis deorum tibi canos, quis seniles rugas pollicitus est? Si nisi canum neminem efferri vides, vive securus nec ante canos ac rugas de morte cogites. Sin illa in omnem ætatem grassatur, si nondum æditos præfocat, arcens potius a vita quam tollens, si infantes a maternis abrumpit veribus, si rapit impuberes, si puberes tollit, si viros extinguit, si senes excipit, si denique nullum neque sexus neque ætatis neque roboris neque formæ novit discrimen, num te unum habitura est eximium? At senex quidem diu vivere non potest. At tu adolescens cito mori potes. Quam illi mors certa, tam tibi vita incerta! Nemo tam senex quin unum adhuc diem supervivere possit; nemo tam ivvenis qui hodiernæ lucis sibi vesperum possit polliceri. Et quidem si diligentius observes, longe plures ephebos quam canos efferri comperies. Quum semper rara fuit canicies, tum hac tempestate nunquam neque contemptior neque rarior. Quot mihi iam monstrabis, non dicam Tithonos, Nestores, Sibyllas aut Mathusalemos, sed centenarios? Imo quotocuique nunc eo actatis venire contingit ut sexagesimum videat annum? Profecto vix millesimo cuique mortalium. Et quantulum est hoc ævi? Et tamen quam rarus sit qui attingat vides: adeo fragilis, incerta totque casibus subiecta est vita hominum. Vis tibi huius rei, Iodoce, exhiberi simulachrum et dilucidum et accommodum? Prima æstate florentem arborem contemplare: tanta florum densitate luxuriat, ut nusquam truncum, vix usquam folia videas; tantam germinis vertatem promittit quantæ ne ferendæ quidem par fverit. At ex tanto florum numero vix pauci admodum adolescunt; partim erucis partim araneis corrumpuntut, partim vento partim pluvia excutiuntur. Iam positis foliis ii ipsi qui superstites sunt (ut ita dicam) fœtus (nam flores esse desierunt) videntur sensim in pomi carnem turgescere. Num perstant ad maturitatem omnes? Minime! Multos tinea exedit, alios ventorum tempestas decutit, alios immodicus himber corrumpit, plerique alia quavis peste læsi demotiuntur, ut tandem ex tam divite spe vix paucissima poma carpas. Nec paucioribus incommodis vita petitur humana. Mille morborum nomina, mille item mortis casus, mille modi leti, mille mortis laquei, quibus multo plures præmatura intercipit quam matura solvit. Et cum tot tantisque periculis exposita sit vita mortalium, vide, obsecro, quæ sit socordia perinde vivere tanquam nunquam simus morituri. Aliena curamus, ea quibus adversus mortem instructiores esse possemus apparare cessamus. Quid si regi cuipiam cum hoste capitali res esset ac nesciret quidem quam prope abesset, at hoc certe exploratum haberet non longe in insidiis esse ac iam iam commoditate accepta erupturum, num is, rebus hoc loco stantibus, de balneis ædificandis aut ornanda cœnatione aut uxore ducenda cogitabit? Ac non potius de copiis augendis, de vallo iaciendo, de excubiis, de armis ac cæteris rebus militaribus quibus hostem frangere possit? Id vero curabit eo diligentius quod incertus sit quo tempore, qua parte, erupturæ sint insidiæ. Ast mors nobis (qua nihil capitalius) omnibus locis, omnibus ætatibus, mille modis insidias strvit, et nos interim (si Deo placet) miramur argentum, curamus cutem, ambimus magistratus. Quod si fallacis ævi incertam fidem atque impendentem omnibus horis mortem omnibus horis cogitaremus nostrisque ipsi auribus ingeremus id quod vates ille egroto regi: Dispone domvi tuæ, morieris enim, continuo omnia ista male sapida amarescerent, preciosa vilescerent, inclyta sordescerent. Ita una mortis memoria omnium facile rerum contemptum persuaserit! Quo enim tibi, o avare, tantum auri reconditur? Mors imminet universa raptura. Quid tu brevissimo itineri tantas paras sarcinas? Num excidit quid evangelico illi stulto evenerit? Cui sibi de confertis horreis gratulanti multaque gaudia pollicenti dictum est: Stulte, hac nocte animam tuam a te tollent et ista quæ parasti cuius erunt? Tu vero, hominum vanissime, quid tanta improbitate insana sectaris gaudia? Respice, mors tibi cominus incumbit, istas quantulascunque illecebras in æternos mutatura cruciatus. Tibi porro, o ambitiose, quæ incessit tam dira regnandi cupido? Ecce tibi mors in foribus, quæ te ex isto rerum fastigio in humum præcipitet ac turbinis rapidissimi more te tuaque omnia tollat. Nec minus igitur vere quam erudite Rodolphus Agricola noster scripsit: Omnia mors sternit, quod natum est occidit. Vna fine caret virtus et benefacta manent. Quid enim in eo urgentissimo fati supremi articulo, præter unam virtutem, reliquum erit? Quum exangves artus una et sanguinis calor et vita fugiet, ora horrendus quidam livor tinget, oculos dudum tam vividos perpetua caligo obscurabit et omne denique corpus frigidus quidam stupor occupabit, anima vero miseranda (utpote cui desertæ omne negotii pondus incumbit) ad severum illud atque inexorabile prætorium abripietur, quo pacto quæque gesserit rationem postulanda. Quid tum, inquam, ex omnibus supererit, quibus parandis ætatem trivisti omnem? Vnde opem petas? Quo tum miser confugies? Quo confugies miser? Ad opes? At hæ et nihil opitulari possunt et iamdudum alios nactæ sunt dominos. An vero ad voluptates? Sed istæ, ut corpore concretæ, una cum corpore moriuntur. Ad ætatis ivvenile robur? At sua cuique senecta mors est. Num vero ad formæ egregium decus qua dudum superbus omnium tibi conciliabas amores? At ista rosæ in modum, quæ pollice decisa continuo demoritur, ita morte decerpta omnis emarcuit. Minus vero dixi emarcuit, imo omnis in horrorem abiit. Nemo enim tam viventis formam amavit quam horret extincti cadaver. Anne ad pristinam gloriam? Atqui hæc (ut docui) cum vita prorsus evanescit. Quo tandem igitur? Ad comicorum turbam? Verum isti partim, ut hirundines exacta æstate, ita cum fortuna una devolarunt; cæteris (si qui perstitere) opis ferendæ facultas est nulla. Et quid tibi conducet, si illi pectora sua miseri plangant, si vultus lanient, si quicquid in ipsis sanguinis est in lachrymas versum funeri tuo impendant, si denique tua causa insaniant mortisque addant sese comites? Sibi mala accersere, te eripere non possunt. Sapies igitur si sortis tuæ non sero memor ea pares quibus munitus supremum diem securus expectes. Opes, voluptas, claritas et si alioqui solida ac utilia essent (quod multo secus est) certe morituro sunt oneri. At tum demum virtus incipit esse usui. Illa si non nobis, certe nos illis subtrahimur. Virtus nunquam comitari, nunquam tveri desinit.

MVNDVM MISERVM ESSE ET SCELERATVM

Habes, mi Iodoce charissime, quam falsa, quam fugacia, quam pestifera sint sacculi bona (si qua tamen svo iure bona appellari debent). Nunc contra illius mala paucis accipe. Olim forsan nihil monstri fuit ægre a mundo divel li, quum quadam sua (ut ita dixerim) ivventa floreret; nunc nisi ipsi nos studio fallimus, quid est quo mundus possit fallere? Quotquot olim singulæ singulis sæculis clades incubvere, nunc uni incumbunt universæ: bella, factiones, caritates, penuriæ, sterilitates, morbi, pestes. Et quid non vidimus nostro ævo mali? Iam quartum et vigesimum annum agimus, nullas hoc toto spacio a bellorum strepitu ferias vidimus. Syllana nobis tempora factionis partibus referentibus, quarum utracumque victrix evadat, victa certe patria immeritas pœnas pendere cogitur. Penuriæ vero quam miseranda exempla vidimus, ut plerique homines pecudum pabulo victitent, plerique inedia pereant. Vt nunc sæcula sunt, Crœsus sit necesse est, qui familiæ suæ vel parcum victum suppeditare possit. Adde illud (et si tu alioqui felix vivas): ita calamitatis plena sunt omnia, ut te auditi quæstus, visæ miserorum miseriæ, miserum reddant. Scelerum præterea ita increvit seges, ut iam ferream illam ætatem longe vicerimus de qua ante mille annos cantatum est:

De duro est ultima ferro.
Protinus irrupit venæ peioris in ævum
Omne nefas, fugere pudor verumque fidesque.
In quorum subiere locum fraudesque dolique
Insidiæque et vis et amor sceleratus habendi.
Vivitur ex rapto: non hospes a hospite tutus,
Non socer a genero, fratrum quoque gratia rara est.

At nunc:

Nona ætas agitur, peioraque sæcula ferri
Temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa
Nomen, et a nullo posvit natura metallo.
Nunc si depositum non inficietur amicus,
Si reddat veterem cum tota erugine follem,
Prodigiosa fides et tuscis digna libellis.
Quæque coronata lustrari debeat agna,
Rari quippe boni, numero vix sunt totidem quot
Thebarum portæ vel divitis ostia Nili.

Quid tibi et sæculo, si peierare, si circumscribere, si fallere, si rapere aut non vis aut parum calles? ‘At quid mea’, inquis, ‘refert cuiusmodi sacculum sit; mihi veri rectique cura est’. Si qua recti cura est, fac te istinc quam primum abripias. Nullum enim sæculo cum virtute commercium! Mentior, si non id veritatis ille praccipuus amicus clamat: Totus mundus in maligno positus est. Nec ista tibi oratione blandiaris: ‘quid alii gerant nihil ad me attinet, mei unius mihi cura est’. Erras tota (ut ait Comicus) via. Permagni vero, Iodoce, interest quibus cum victites. Non aliter enim quam corporis vitia contagio serpunt, serpunt et animorum morbi. Improbo convictu nihil perniciosius. Esto sane tu quidem virtutis amantissimus, adscisce vero tibi convictorem perditum, quando futurum est ut tu illum ad tuos mores redigas? Ille magis (ut sumus natura in vitia proclives) tibi sua venena afflabit, suam tibi adfricabit scabiem ac sui denique similem reddet. Apteque tandem conveniet id vobis proverbii quod vulgo nemo non dictitat: Concoloribus plumis aves una volitant. ‘At quis me adiget’, inquis, ‘ut cum homine scelerato et perdito victitem?’ Rogas? Ista ætas, negociorum tuorum necessitas quædam, praterea pudor illiberalis quidem ille, sed certe generosis fere animis insitus, postremo sodalium improbitas. Ad compotationem vocatus (ne quid obscœnius dicam), si aut negocia excuses aut valetudinem, ne juranti quidem creditur, parculus aut sordidus videris. Quid facias? Tu sane quo notam tam insignem caveas obtemperas. Vbi in popinam aut œnopolium ventum est, alterni accubatis ivvenes ac puellæ. Quod honestissimum sit dico; turpiora pudet dicere, quum illos sæpe non pudeat facere. Tum bibendi certamen oritur, in quo ut bibacissimus quisque fverit ita maxime festivus, bellus ac nitidus habebitur. Hic quid non ebrietas designet? Fœcundi calices quod tandem non audeant nefas? Tum Pithias multo videtur formosior, tum Chremes longe factus hilarior, vere vulgo dici fatetur: Sine Cerere et Libero friget Venus. Postea ubi eos epularum satietas cepit, ad choreas surgitur. Cuius animus sic compositus, sic firmus, sic marmoreus, quem lascivi illi motus agitataque in numerum brachia, citharæ cantus, voces puellares non corrumpant, non labefactent, non emolliant? Adde quod ea sæpe carmina sunt quibus incendi iam frigidus æno Laomedontiades et Nestoris hernia possent. At ubi choraules (cithara ex more tacta) quiescendi signum dedit, rusticus habeberis, ni eam cuius levam complexus saltasti dissuaviatus fveris. Cacteri lusus his impudentiores atque ad meram lasciviam excogitati a me non dicentur; utinam ab illis non agerentur! Quorum si tu quicquam recusaveris, si quid gravius, si quid pudentius agere tentes, inurbanum, illepidum, tristem, agrestem atque a communi hominum sensu abhorrentem dicunt. Id ignominiæ ut caveas, quam non turpitudinem admittis? Sic sic dum fugis odio esse, dum pudet difficilem videri, dum pudet non esse impudentem (ut divus ait Augustinus), omnem pudorem dediscis, ac simili scabie infectus et ipse alios pergis inficere. Sed fac tibi cum nemine esse improbo consvetudinem (quanquam miror istud ut fiat), solet morbi virus non contactu modo (unde nomen duxere contagia) verum etiam aspectu serpere. Quum spectant oculi læsos, læduntur et ipsi. Ego quidem irritamentorum, quibus ad turpissima quæque impellimur, oculos multo maximam partem puto. Tu igitur, Iodoce optime, si vitæ tuæ consultum velis, fac ab ista scabie te quam maxime seiunxeris atque ad eos conferas quorum te reddat consvetudo emendatiorem.

DE FELICITATE VITÆ SOLITARIÆ

Quanquam itaque hæc commemorasse abunde satis esse puto, attamen ne alacer modo istinc exilias, verum lactus ac lubens huc advoles, id est: non tam sacculi mala perosus quam nostrarum delitiarum cupidus, nunc vitæ nostræ commoda paucis commemorasse haud ab re fverit. Id quod brevius fieri necesse erit: tum quod tantum temporis et chartæ et operæ commemorandis vel strictim sacculi malis dedimus, ut his narrandis minus supersit quam rei immensitas poscit (quanquam quis huic rei sermo aut quod sermoni tempus par fverit?), tum quod te iamdudum nostrac loquacitati subirasci suspicor, tum etiam quod eæ res sunt quæ facilius sentiantur quam narrentur. Malim igitur te eas experimento quam nostro sermone discere, explorare quam persuaderi. Tu modo fac te ex isto turbido rerum strepitu ad nos ocyus recipias! Tum demum intelliges quantum absit a vera felicitate et falsa et fallax mundi prosperitas, quanto nostri labores vestris præstent delitis. Intelliges, inquam, experrecti more, qui dum somniaret, ea simulachra quæ dormienti illudebant esse vera existimabat, gaudebat, trepidabat, æstuabat et mille motabatur affectibus; sed simul atque somno solvitur se vanis imaginibus illusum comperit ridetque ipse sua insomnia. Ita tu, vi instituti nostri felicitas comperta erit, tum quoties illa pristinæ vitæ somnia animo iam vigilanti subierint, ‘vah’, inquies, ‘adeone delirasse me unquam ut hæ atque illæ nugæ me delectaverint? Itane rapvisse animum inanium bonorum fantasmata, ut verorum ne cupido quidem ulla subierit?’ Nunc igitur, lodoce, ni somnio quam re beatus esse mavis, si dormis, expergiscere; sin dormitas, ne somnus altior temporibus obrepat, oculos excute; sin vero (quod magis reor) vigilas, ne quando dormientium exempla et religionis somnifera quædam vis somnum inire suadeat, ex ista Babylone, terra insomniorum umbrarumque plena, evolare (quod potes) propera atque ad nostram Hierusalem advola! Quid respectas? Quid restitas? Quid hæsitas? Semper (ut apud Lucanum est) nocuit differe paratis. Rumpe, age, moras omneis, neque enim aut leve aut ludicrum negotium vertitur. Animæ res agitur, digna plane ob quam vel amantissima deseras et durissima uItro subeas. Nam si peritus quisquam medendi artifex capitali morbo laboranti diceret: ‘sine, paulisper iam faxo pristina valetudine gaudeas’, cedo, quos non lubenti animo ferres cruciatus? Sineres corporis membra ferro rigido secati; sineres excidi, ignibus aduri aliisque mille tormentis affici ipsa propemodum morte crudelioribus, modo mortem effugeris, imo ut huic vitæ miseræ paululum quiddam temporis accederet. Et quid, per deum immortalem, ullane res molesta videbitur quam mortis tum animæ tum perpetuæ defugiendæ gratia subeas? Si ita tibi res essent ut alterutra esset accipienda conditio: aut sine istud extingui corpus, ut sempiterno ævo vivat anima, aut corporis vitam animæ morte paciscere, credo nihil hæsitares (nisi quovis phrenetico peius desiperes) quin animi perpetuam vitam corporis brevissima duceres potiorem. Visne igitur, Iodoce suavissime, et beate et perpetuo vivere? Mirum ni velis. Quis enim nolit? ‘At quo’, inquis, ‘pacto istuc assequi licet?’ Vide, age, quantam rem quantulo labore comparare fas sit. Non tibi Dedaleis pennis tentandus æther, non vasta traiicienda æquora, non Herculei subeundi labores, non ignibus insiliendum; nemo te adigit ut membra tua lanies aut mortem tibi consciscas denique. Quanquam quis priscos martyres insanisse dicat qui huius felicitatis spe adducti nullos cruciatus, ne mortem quidem ipsam duram iudicavere? Vide, obsecro, quam sit profusa in nos domini nostri munificentia, at contra quam mollia iussa. Perpetuam felicitatem mortem commeritis pollicetur. Quid hac pollicitatione liberalius, quid certius? At nunc quid te iubet facere? Nihil, nisi ut tu te interim tanti muneris capacem præstare studeas. Quo istud pacto fiat rogas? Is nondum veræ felicitatis capax est quem falsa captum detinet. Vis æternum vivere? Fac bene vivas! Vis adire paradisum? Relinque sæculum ut sceleratissimum ita et aflictissimum! Deo jungi cupis? Cura ut diaboli nexibus expliceris! Veras amas opes? Falsas abiice! Veri ivvant honores? Falsos ambire desine! Quid plura? Veram beatitudinem amas? Istas dulces erumnas, imo erumnosas dulcedines, fac reliqueris! Quid his pracceptis mollius, quorum observationi cum vera felicitas merces debeatur, ipsum tamen observare, est cepisse felicem esse? Tanquam iubeat: desinite miseri esse, ut beati sitis; desinite servire, ut libertate gaudeatis. Et o nimium dissimilem diaboli ac dei servitutem, o diversam militiam! Ille enim ubi miseros falsa quadam delectatiuncula inescarit, papæ in quos horrores, in quas turpitudines, in quas miserias conicit ac postremo, ubi satis ludibrio habuit, iugulat; hic perbreves atque exigvas molestias (quas ipsas nostra, non rerum culpa patimut) ad incredibilem iucunditatem inducit ac postremo cœlo beat. Illius inauctoratio subdola, militia acerba, stipendium (quod Scriptura teste mors est) acerbissimum; huius obligatio fidelis, militia quanto diuturnior tanto suavior, stipendium suavissimum quod est beata immortalitas. Illis vita misera, mors miserior, post eam vita miserrima; his vita felix, mors felicior quam vita consequitur felicissima. Et quis sub hoc tam leni, tam liberali imperatore non quam lubentissime vel gratis merverit, qui tam dulces imperat labores? Quod si mihi parum habes fidei, ipsum qui fallere nescit (quid enim mentiatur veritas?) hortantem audi: Tollite iugum meum super vos et invenietis requiem animabus vestris. lugum enim meum suave est et onus meum leve. Quid tandem gaudiorum futurum rere iam parta victoria, in cælis sempiternum triumphum celeberrima cum pompa agentibus, quum sic delectet militiæ labor? Qua nos voluptate afficiet felix illa libertas quibus suave est vel iugum? Sed fore suspicor quibus miraculo futurum sit quod diximus, eos nimirum de illorum grege hominum qui, pecudum simillimi, omnem felicitatem aut palati aut ventris voluptate metiuntur. Ii egre adduci poterunt ut credant labores, in quibus monachorum vita versatur, non modo molestos ac tristes non esse, sed hilares etiam ac iucundos. Verum iis quando ne veritas quidem ipsam veri facit fidem, iubeo ipsos explorare, periculum facere. Moriar si quid fefellero, modo ne ab ipsorum parte peccatum fverit qui non ut oportuit tentaverint. Quod si experiri piget, certe expertis fidem habeant. Ego quidem iurare ausim nihil hic non esse voluptatis plenum: pauperie nostra nihil locupletius, servitute nihil liberius, labore nihil quietius; inedia satura, angustiæ spaciosissimæ, mæror iucundissimus, amaritudo perquam suavis, vigiliæ somno quovis gratiores. Verum hæcne iuranti quidem crediderint, imo me tam contraria iungentem nihilo iudicabunt saniorem eo qui noctem lucidam, diem obscurum aut ignem frigidum, aquam calidam contendat asserere. Verum quid facias pecudibus istis qui rationis expertes solis corporeis sensibus sapiunt? Age, mos gerundus est illorum tarditati. Alioqui sensibus familiari argumento adducendi sunt, ut ex notissimis parum nota coniiciant. Rus eos ducamus aut certe, si id molestum est, portus propior est, ubi nautarum unumquemlibet accitum sic percontemur: ‘Heus tu, bone vir, num tibi molestus est labor iste nauticus’ ‘Imo’, inquiet, ‘dulcis!’ ‘Qui sic? Nam quæstus iste vel omnium plurima ac maxima videtur habere incommoda. Verum! At contra, plurimæ res sunt quæ me fatigari non sinant’. ‘Quæ?’ ‘Primum dulce lucrum quid non dulce faciat? Nihil mari locupletius: multi hodie vivunt quos ex paupertimis ditissimos una navigatio fecit. Quid si idem mihi eveniat? Deinde assvetudo ipsa bona me molestiæ parte levat, quæ profecto tantum in rebus habet momenti ut nihil factu sit tam acerbum quin sæpe factitatum aut dulce aut certe leve fiat. Postremo sunt quibus ita laborem mitigamus aut potius fallimus ut ne animadvertamus quidem: cantus, sermones, lusus, facetiæ atque eius generis alia mille. Audistis, ut arbitror, satis dilucide’. Nunc si singulas officinas lustremus, credo singulos aut eadem aut eiusmodi responsuros. Quid igitur? Si operaris istis lucelli vilissimi incerta spe summus dulcescit labor, quidni idem in nobis efficiat sempiternæ felicitatis expectatio certissima? Si apud illos tantum valet assvefactio, quid causæ est cur non idem apud nos possit? Si illis sunt quibus incommoditates suas leniant, nobis certo sunt multo et plura et potiora.

LIBERTATEM SVMMAM ESSE NON IN MVNDO SED IN SECESSV

Quæ quidem, ne perturbare diutius ac sine ordine feratur oratio, in tribus potissimum mihi constare videntur: libertate, tranquillitate ac voluptate. At libertatis (ut de hac primo loco disseramus) natura cupientissimi sumus omnes, servitutem nemo non horret, adeo ut plerique eius odio mortem sibi consciverint, libertatem vita iudicantes potiorem, mortem servitute. Quare si adeo libertate delectantur homines ut emendam tanti falsam putent, nostrum vitæ institutum amplecti atque expetere debent, tpote quod et summam et veram habeat libertatem. At hic mihi imperitior aliquis dixerit: ‘si libertas Cicerone definitore est potestas vivendi ut velis, quæ vobis sit libertas omnino non intelligo; quibus volucrum more cauca inclusis nisi abbatis iussu tentare licet nihil: non edere, non loqui, non dormire, non vigilare, non ire, non redire, non vel hiscere. Hoccine tandem est liberos vivere? Non, hercle, magis quam liberi sunt equi et asini qui frenis ac stimulis quocunque lubitu est sessori circumaguntur.? Sed istud facile solvitur. Nam nihil nobis quod non liceat libet, licet igitur quicquid libet. Verum de nostra libertate posterius. Interim sine te vicissim perconter qua tandem fronte tu tibi libertatem vendicas cui tot sunt domini quot vix uno die pernumeres? Principio tibi sæcularibus (ut vocant) necessitatibus serviendum est, quibus quisquis semel manus dederit ita illum irretire nexibus, tantis complecti cathenis solent, ut quocunque vocarint sequendum sit. Quid si et uxorem habeas, imo habearis? Est enim res reciproca coniugium. En tibi alteræ compedes! Accessit molesta sane servitus atque ex qua haud facile te expedias. Quid si etiam sceleratus sis? Per deum immortalem, in quam duram servitutem te asservisti! Iam tibi quot vitia sunt, tot dominis parendum est et quidem teterrimis, improbissimis, sævissimis. Quis enim eum liberum censverit qui libidini suæ nihil temperare potis est, sed quidvis, etiam turpissima (ut semper) ac durissima (ut sæpe) imperanti obtemperat? Somnos poscunt oculi, libet dormire. At contra, ne facias, vetat imperiosa admodum hera libido; iubet noctu insanire, cursitare, amicam invisere, in olenti fornice inter prostibulas noctem insomnem ducere. Illic scorto putidissimo inserviendum est: iubet, parendum; vetat, æque parendum; eiicit, abeundum; revocat, redeundum. An non tibi ista servitus et quidem maxime pudenda videtur? Quæ vero homini cupido libertas? Libet domi vivere, sic iussit inertia. Num continuo licet? Siquidem istuc sinet domina cupiditas. ’Siccine,‘ inquit, ’agis, ignave? Cessas? Non vides quantum lucri facturus sis, si iam merces in Angliam traieceris? Age, accingere, navigandum est, en tibi venti secundi! Tu certe, ut heræ iussa peragas, vel totas hyemes terra marique cursitas, tempestatum, coniugis, natorum, vitæ postremo securus. Hoccine est tandem liberum vivere? Itidem de singulis viciis probandi ratio sumi potest.